Hasło Instytutu
Polska wersja Polska wersja Polska wersja English version

Aktualności

2019-09-04

Faculty of Fine Arts at the Nicolaus Copernicus University in Toruń,

the Institute of Art Research at the Vilnius Academy of Arts

& the Polish Institute of World Art Studies

______________________________

 

8th CONFERENCE ON MODERN ART IN TORUŃ 

ART EDUCATION & ART CRITICISM IN CENTRAL AND EASTERN EUROPE IN THE 20th AND 21st  CENTURIES 

10-11 October 2019 

The Centre of Contemporary Art “ZNAKI CZASU”

Wały Generała Władysława Sikorskiego 13, 87-100 Toruń

 

Programme

 

10 October 

 

09.00 – 09.20: Registration

09.20 – 09.30: Prof. Dr. Jerzy Malinowski (Faculty of Fine Arts, NCU, Toruń; PIoWAS) Opening of the conference

 

Session 1

09.30 – 09.50: Prof. Dr. Irena Kossowska (Faculty of Fine Arts, NCU, Toruń; PIoWAS), The Vienna School” and Polish Neo-Realism of the 1930s 

09.50 – 10.10: Dr. Rasa Butvilaitė (Vilnius Academy of Arts, Institute of Art Research, Vilnius), Architectural education in Vilnius in the inter-war period (1919-1939): Construction of a new identity of the city 

10.10 – 10.30: Dr. Stella Pelše (Institute of Art History of the Latvian Academy of Art, Riga), Construction and Constructivist Art in the writings of the Latvian art critic Uga Skulme in the 1920s and 1930s 

10.30 – 10.40: discussion

10.40 – 11.00: coffee break 

 

Session 2

11.00 – 11.20: Prof. Dr. Swietłana Czerwonnaja (prof. emeritus NCU Toruń; PIoWAS), The fate of the Wilno / Vilnius art school during the Second World War 

11.20 – 11.40: Dr. Rasa Žukienė (Vytautas Magnus University, Kaunas), Art teaching and artists' works in the context of power relations in 1944-1953: The case of the reorganization of the Kaunas Institute for Applied and Decorative Art 

11.40 – 12.00: Dr. Ieva Pleikienė (Institute of Art Research at Vilnius Academy of Arts),  The education of artists in Lithuania during the Soviet period: the relation between official programmes and individual positions

12.00 – 12.10: discussion

12.10 – 12.30: coffee break 

 

Session 3

12.30 – 12.50: Dr. Piotr Słodkowski, Dr. Jakub Dąbrowski (Academy of Fine Arts in Warsaw), From Regional Modernism in inter-war Lwów to the postmodern strategy of artistic appropriation in the later Polish People’s Republic: A twofold insight into the circulation of artistic ideas

12.50 – 13.10: Dr. Małgorzata Geron (Faculty of Fine Arts, NCU, Toruń; PIoWAS), The Faculty of Fine Arts at the Nicolaus Copernicus University in Toruń as compared to other institutions for art education functioning in Poland after the Second World War

13.10 – 13.30: Dr. Anna Rudek-Śmiechowska (PIoWAS), Studying the detached world: Political and social contexts of the works of artists without a familiar reality

13.30 – 13.40: discussion

13.40 – 14.40: dinner 

 

Session 4

14.40 – 15.00: Dr. Lina Michelkevičė (Institute of Art Research at Vilnius Academy of Arts), Back to School: contemporary art embraces pedagogy 

15.00 – 15.20: Linda Teikmane (The Art Academy of Latvia, Riga), Towards Utopian emerging art education 

15.20 – 15.40: Agata Knapik (PIoWAS), Radical architecture in Florence and its contribution to art and design education

15.40 – 15.50: discussion

15.50 – 16.10: coffee break 

 

Session 5

16.10 – 16.30: Adrianna Kaczmarek (Adam Mickiewicz University, Poznań), Self-portraits by the Nine Printmakers Group (1947-1960) from their 3rd exhibition catalogue: the question of quiet resistance

16.30 – 16.50: Dr. Piotr Koprowski (University of Gdańsk), A contemporary critic of a literary work: A few reflections 

16.50 – 17.10: Dr. Marija Griniuk (University of Lapland, Finland), Presentation of the book BiteArchive

17.10 – 17.20: discussion

17.20: close of the conference

20.00 – 22.00: social gathering 

 

11 October               

09.15 – 12.30: Walking tour of the Old Town with a local guide  

 

Zarząd wspiera organizację konferencji:

  

International Conference / Konferencja międzynarodowa
Kalisz, Poland / 18.-19. October / październik 2019

 

CONFERENCE PROGRAMME
PROGRAM KONFERENCJI

 

Artistic contacts between political blocs after World War II
in Central Europe: visual arts, power, cultural propaganda
 

Kontakty artystyczne między blokami politycznymi
po drugiej wojnie światowej w Europie Środkowej:
sztuki wizualne, władza, propaganda kulturowa
 

 

Conference languages: Polish, English (all abstracts will be offered in both languages in the printed Conference Guide). Organizers offer all English-speaking participants individual language consultants during
the symposium; for all Polish papers translated English versions will be available / Języki konferencji: język polski, angielski (streszczenia anglojęzyczne wszystkich referatów znajdą się w specjalnym Przewodniku konferencyjnym; ponadto Organizatorzy planują udostępnienie tekstów polskich wystąpięń w j. angielskim).

DAY I / DZIEŃ PIERWSZY
18th OCTOBER 2019 / 18. PAŹDZIERNIKA 2019

 

ARTISTIC AND CULTURAL CONTACTS BETWEEN
AND WITHIN POLITICAL BLOCS: EXHIBITIONS, ACTORS, CULTURAL POLITICS AND ITS MEDIA


* Conference venue: Faculty of Pedagogy and Arts, Adam Mickiewicz University, Kalisz, main building.
Nowy Świat street no. 28/30, rooms E 236, E 235 [ground floor, eastern wing]

* Miejsce obrad: Wydział Pedagogiczno-Artystyczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza z siedzibą w Kaliszu, gmach główny, ul. Nowy Świat 28/30, sale E 236, E 235 [parter, skrzydło wschodnie]

 

8:30 – 09:30 – Registration – main hall / Rejestracja uczestników – hall główny

 

CONFERENCE OPENING / OTWARCIE KONFERENCJI 

sala / room E 236


09:30 – 10:00
– Opening and official greetings from Organizers / Otwarcie konferencji i powitanie uczestników oraz gości / Przedstawiciele władz miasta / Delegates of the Kalisz’s municipal administration; Organizatorzy / Organizers: Przewodniczący Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk / President of the Kalisz Society of Friends of Sciences, prof. Krzysztof Walczak, Dziekan Wydziału Pedagogiczno-Artystycznego UAM / Dean of the Faculty of Pedagogy and Arts, Adam Mickiewicz University in Kalisz, prof. Piotr Łuszczykiewicz, kierownicy programu/Programme Directors: Anna Tabaka, Makary Górzyński

10:00 – 11:00 – Introductory lecture / Wykład wprowadzający

11:00 – 11:30 – COFFEE BREAK / PRZERWA KAWOWA

SESSION I / SESJA I / room / sala E 236
PLATORMS OF COMPETITION, PLATFORMS OF POLITICS:
ART EXCHANGES AT BIENNIALS AND TRIENNIALS

11:30-13:00, including discussion

Chair / Prowadzący:
prof. Beate Störtkuhl, Carl von Ossietzky Universität Oldenburg / Bundesinstitut für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa

11:30-11:50, Francesca Zanella, University of Parma, Artists and designers from east central Europe at the Milan Triennale during the 50s and the 60s: diplomatic relations and ideological debates on the role of art and design

11:50-12:10, Veronika Rollová, Academy of Arts, Architecture and Design in Prague, Ceramics Symposiums as Platforms of International Artistic Contacts in Central Europe in the 1960s.I

12:10-12:30, Wiktor Komorowski, The Courtauld Institute of Art., London, Impossible Transnationalism? Socialist Competition and The International Print Biennial In Krakow

12:30 – 13:00 – DISCUSSION / DYSKUSJA

13:00 – 13:50 – LUNCH BREAK / PRZERWA OBIADOWA

SESSION II / SESJA II / room / sala E 236
ARTISTIC EXCHANGES, CULTURAL POLITICS,
ITS MEDIA AND RECEPTION (in two parts)


13:50-16:50, including discussions and coffee break / z uwzględnieniem dyskusji i przerwy
Chair / Prowadzący:
Prof. Jerzy Malinowski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika / Nicolaus Copernicus University (UMK)

13:50-14:10, Viktória Popovics, Ludwig Museum – Museum of Contemporary Art, Budapest, Polish-Hungarian artistic exchange in the 1970’s

14:10-14:30, Dora Derado, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Split,
The Transposition of Readymade Strategies into the Socialist Republic of Croatia

14:30-14:50, Camilla Larsson, Södertörn university, Stockholm, Politics of Appearance: Tadeusz Kantor in Sweden, 1958-2014

14:50 – 15:20 – DISCUSSION / DYSKUSJA

15:20 – 15:40 – COFFEE BREAK / PRZERWA KAWOWA

15:40-16:00, Matus Adrian-George, European University Institute, Florence,
Breaking the Law: Radio Free Europe in Hungary and Romania

16:00-16:20, Anna Dzierżyc-Horniak, Katolicki Uniwersytet Lubelski, „To były ciekawe przygody i takie jakby darowane…” Galeria Foksal na brytyjskich salonach (English-print copy will be available) 

16:20 – 16:50 – DISCUSSION / DYSKUSJA

17:00 – 19:00 – The Kalisz’s urban history: an introductory guided tour / Krótkie oprowadzanie studialne po historycznym Kaliszu; for registration please contact the main registration desk located in the main hall / rejestracja do grup wycieczkowych – prosimy o kontakt z punktem rejestracyjnym konferencji w hallu głównym. Guides / Przewodnicy: Joanna Bruś, Makary Górzyński (2 groups / 2 grupy) / ca. 2 kilometres of walk, with conversatory stops; ok. 2-kilometrowy spacer z postojami, przeznaczonymi na konwersatoria.

19:15 – OFFICIAL DINNER / UROCZYSTA KOLACJA DLA UCZESTNIKÓW

Please accept our invitation to visit one of the Kalisz’s architectural landmarks of the interwar reconstrucion period: the new Town Hall (1920-1927), where the official reception will be organised / Uczestników sesji wygłaszających referaty prosimy o przyjęcie zaproszenia do odwiedzin w gmachu międzywojennego kaliskiego ratusza (1920-1927), jednego z architektonicznych symboli odbudowy miasta po 1914 roku.

 

DAY II / DZIEŃ DRUGI 

19th OCTOBER 2019 /19 PAŹDZIERNIKA 2019

 

ARTISTS, THEIR STRATEGIES AND CULTURAL POLITICS
OF THE SOCIALIST STATES IN THE POST-1945 REALITIES 

10:00 – 17:15

SESSION III / SESJA III / room / sala E 236
NOWE INSTYTUCJE I STRATEGIE WYMIANY KULTURALNEJ
W PIERWSZYCH LATACH PO DRUGIEJ WOJNIE ŚWIATOWEJ:
PRZYPADEK POLSKI /
(NEW INSTITUTIONS AND STRATEGIES
OF CULTURAL EXCHANGE IN THE POSTWAR DECADE:
A POLISH CASE STUDY)


 
10:00-11:30, including discussion

Chair / Prowadzący:
Prof. Piotr Łuszczykiewicz, Uniwersytet Adama Mickiewicza / Adam Mickiewicz University (UAM)

10:00-10:20, Anna Wierzbicka, Instytut Sztuki PAN, The Activity of the Bureau for the Cooperation with Foreign Countries in the years 1944-1950

10:20-10:40, Anna Zelmańska-Lipnicka, Instytut Sztuki PAN, Wymiana kulturalna między Polską i Francją w latach 1945-1949 na podstawie dokumentacji Ministerstw: Kultury
i Sztuki, i Spraw Zagranicznych
(English-print copy will be available)

10:40-11:00, Anna Agnieszka Szablowska, Instytut Sztuki PAN, Zapomniany udział przedstawicieli École de Paris w I Ogólnopolskiej Wystawie Plastyki w 1950 roku
(English-print copy will be available)

11:00 – 11:30 – DISCUSSION / DYSKUSJA

11:30 – 12:00 – COFFEE BREAK / PRZERWA KAWOWA
 

SESSION IV / SESJA IV / room / sala E 236
ARTISTS, THEIR STRATEGIES AND THE CULTURAL POLITICS
OF THE SOCIALIST STATES IN THE POST-1945 CENTRAL EUROPE


 
12:00-14:00, including discussion

Chair / Prowadzący:
Prof. Olimpia Mitric, Uniwersytet Stefana Wielkiego w Suczawie / Stefan cel Mare University of Suceava

12:00-12:20, Anna Tabaka, Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej, Poglądy Tadeusza Kulisiewicza w świetle materiałów z kaliskiego archiwum artysty. Polityka i sztuka (English-print copy will be available)

12:20-12:40, Petra Skarupsky, Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Warszawski,
Exhibition of Works by Tadeusz Kulisiewicz in Czechoslovakia (1972)

12:40-13:00, Katalin Cseh-Varga, University of Vienna, Artist Sketchbooks and Diaries. Thinking about Art in Times of Information Blockade

13:00 – 13:40 – DISCUSSION / DYSKUSJA

13:45 – 14:30 – LUNCH BREAK / PRZERWA OBIADOWA

SESSION V / SESJA V / room / sala E 236
WYBORY I DROGI ARTYSTÓW A PAŃSTWOWE POLITYKI KULTURALNE: POSZUKIWANIE WOLNOŚCI /
(STRATEGIES OF ARTISTS AND CULTURAL POLITICS OF THE STATE:
IN SEARCH FOR FREEDOM)


 
14:30-16:30, including discussion

Chair / Prowadzący:
Prof. Lechosław Lameński, Katolicki Uniwersytet Lubelski / Catholic University of Lublin (KUL) 

14:30-14:50, Olimpia Mitric, Uniwersytet Stefana Wielkiego w Suczawie, Ion Irimescu – rzeźbiarz jednego wieku (1903-2005) (English-print copy will be available) 

14:50-15:10, Olga Dianova, SS Cyril and Methodius Theological Institute, Cultural identity
 of Russian diaspora in Łódź  after World War II

15:10-15:30, Joanna Szczepanik, West Pomeranian University of Technology Szczecin, Faculty of Civil Engineering and Architecture, A strategy of over-identification as a tool to protect artistic freedom. A case of Neue Slowenische Kunst collective

15:30-15:50, Katarzyna Kułakowska, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Wolność w systemie zniewolenia. O początkach Teatru Wiejskiego „Węgajty”
(English-print copy will be available)
 

15:50 – 16:30 – DISCUSSION / DYSKUSJA

16:15/16:30 – 16:50 – COFFEE BREAK / PRZERWA KAWOWA

SESSION VI / SESJA VI / room / sala E 235
ARCHITECTS AND POLITICS OF ARCHITECTURE:
EXCHANGES AND IDEOLOGIES


 
14:30-16:00, including discussion
Chair / Prowadzący: mgr Makary Górzyński, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego, KTPN / Institute of Art History, University of Warsaw

14:30-14:50, Rita Karácsony Zorán Vukoszávlyev, Department of History of Architecture
and Monument Preservation, Budapest University of Technology and Economics, Hungary,
"The Danes". The influence of the Danish Group on designing architecture in Hungary in the 1940s and 1950s.

14:50-15:10, Marek Czapelski, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego,
Former protagonistsof socialist realism recount of the history of architecture.15:10-15:30, Joanna Nikel, Uniwersytet Wrocławski, Between Modernism and Socialist Realism: Reception of the Bauhaus in the Soviet Occupation Zone in Germany in years 1945-1949

15:30-15.50, Alicja Gzowska, Narodowy Instytut Architektury, Against all odds?! International activities of Polish urbanist and scholar Piotr Zaremba (1910-1993) 

15:50 – 16:30 – DISCUSSION / DYSKUSJA

 16:15/16.30 – 16:50 – COFFEE BREAK / PRZERWA KAWOWA  


16:50 – 17:00, CONFERENCE CLOSURE / ZAKOŃCZENIE KONFERENCJI

  

  

CONFERENCE

Public Art in the City of Utopia.

Sculptures by Igor Mitoraj at Canary Wharf, London 

London - CANARY WHARF – 26 March 2020

The conference will address public art of the 21st century in general, with special emphasis on the art of Igor Mitoraj. It will highlight the role of this art in the development of a new identity for a new local community in the context of the Greek agora, the Roman forum, the Renaissance square with monuments, also of the 19th century, finally inspired by representations with monuments and sculptures from de Chirico’s pittura metafisica and Surrealism.

IN COOPERATION WITH:

                 

www.narzeczdialogu.pl Ph. +48 513 873 551 ul. Mołdawska 7/50, 02-127 WARSAW, POLAND
Beata Klocek di Biasio, Ph.D.  Chair of the Foundation For Dialogue beata.di.biasio@gmail.com  
Professor Bohdan Michalski, Ph.D.  michalski.bohdan@gmail.com
Professor Jan Wiktor Sienkiewicz, Ph.D. janwikt1@yahoo.it

The Arts & Events team at Canary Wharf will look after the marketing of THE CONFERENCE in the United Kingdom and abroad. Special invitations to take part in the CONFERENCE will be extended by the organisers to: - the local community of Canary Wharf; - history of art departments in UK higher education institutions, e.g. the University of Roehampton London; - arts schools: e.g. to the University of the Arts in London (created out of 6 famous London-based art schools); - associations involved in public art (to be found e.g. at

 http://www.publicartonline.org.uk/resources/usefullinks/uk/index.html); - museums.

CONFERENCE OBJECTIVES

Canary Wharf - "a city within a city" - a new district of London created from scratch, has become, on the one hand, a financial and banking centre of the capital, second only to the City, and on the other hand, a place where art meets work. The park surrounding the skyscrapers is undoubtedly the richest permanent collection of public art in the United Kingdom (65 objects, the work of 52 artists and designers, including three monumental sculptures by the Polish-Italian artist Igor Mitoraj). 

The Sculpture in the Workplace programme, consisting in the creation of a sculpture park with a permanent collection of public art and a gallery with a programme of temporary exhibitions of contemporary art (which has so far included over 150 artists from all over the world), was conceived with a view to creating a new identity for the new community: both for the 100,000 new employees of the Canary Wharf Financial Centre and for the conservative community of the Tower Hamlets district (former docklands), who have lived in the area for generations.

The conference, which will be held in Canary Wharf on the anniversary of the birth of the sculptor Igor Mitoraj, raises the question of the role art has to play today in the public space of the contemporary city. To what extent can Mitoraj's "monuments of cultural and historical memory", evoking Greek mythology and being a link with the world of harmony and beauty, with the humanistic values of the past - from Greece, Rome and the Italian Renaissance - play a role in the creation of the local identity of the inhabitants in the 21st century? Will Art, including Igor Mitoraj's sculptures, be able to stimulate reflection on the part of a mass audience? Will it direct their thinking towards the sources of the Judeo-Christian civilization, towards beauty, values and a community, which has never been a utopia?  

Beata Klocek di Biasio, Ph. D. (The author of the first monograph on the art of Igor Mitoraj: Mitoraj – A Dialogue Between Art and History, Warsaw 2019). 

 

CONFERENCE AGENDA

HONORARY PATRONS OF THE CONFERENCE

Sir George IACOBESCU, CBE - Chairman and Chief Executive Officer, Canary Wharf Group, London, a friend of Igor Mitoraj, collector of his oeuvre, patron of the arts; 

Jarosław SELLIN, Poland’s Deputy Minister for CULTURE and NATIONAL HERITAGE

 Motto: 
We soon came to the conclusion that the art of building 
buildings can readily be mastered but that what is 
more difficult is fostering a sense of community.  

Sir George Iacobescu, co-founder of Canary Wharf

 

CONFERENCE TOPICS

Welcome and introduction: Sir George IACOBESCU, CBE: Canary Wharf – Place Where Art Meets Work (to be confirmed) & Vittorio SGARBI: Con Igor Mitoraj l’incanto delle civiltà perdute (to be confirmed). 

First (morning) session: General papers: “Public art of the 21st century – theories and works; Art of and for the community – concepts and artistic practice; Public art in the processes of regeneration of European cities (selected examples);  Ancient elements in contemporary public art. The role of this art in the development of a new identity for a new local community in the context of the Greek agora, Roman forum, Renaissance square with monuments, also of the 19th century, finally inspired by representations with monuments and sculptures from de Chirico’s pittura metafisica and Surrealism”.

Second (noon) session: Canary Wharf: neighbourhood development and programme for art; new neighbourhoods in regenerated European capitals - two programmes for public art - La Défence in Paris and Canary Wharf in London; the diverse Canary Wharf communities - cultural needs and artistic/aesthetic tastes; temporary exhibitions of works of public art in Canary Wharf - public temporal art versus "permanent" works.

Third (afternoon) session: One lecture on Igor Mitoraj's lifetime achievements; Antiquity in I.M.'s oeuvre; Links between Igor Mitoraj's works and architecture. 

Fourth (evening) session: ‘Case studies’: (three short papers) dedicated to Igor Mitoraj’s sculptures at Canary Wharf; Reception of Igor Mitoraj’s oeuvre in the United Kingdom.  

Speakers’ panel – a debate with the conference participant

Members of the International Honorary Committee for the celebration of the 75th anniversary of birth of IGOR MITORAJ

HONORARY PATRONS OF THE CONFERENCE

Sir George IACOBESCU, CBE (Commander of the Order of the British Empire) - Chairman and Chief Executive Officer, Canary Wharf Group, London, member of the Board of Trustees of the British Museum, Vice-Patron of the Royal British Society of Sculptors, a friend of Igor Mitoraj, collector of his oeuvre, patron of the arts; 

Jarosław SELLIN, Poland’s Deputy Minister for CULTURE and NATIONAL HERITAGE;

MEMBERS OF THE HONORARY COMMITTEE

Professor Bohdan MICHALSKI, Ph.D., Chair of the International Honorary Committee for the 75th anniversary of the birth of IGOR MITORAJ;

Beata KLOCEK DI BIASIO, Ph.D., the author of the first monograph on the art of Igor Mitoraj A Dialogue Between Art and History, Warsaw 2019;     

Professor Jan Wiktor SIENKIEWICZ, Ph.D., head of the Dept. of Polish History and Culture in Exile at his Chair of History of Art and Culture at Nicolaus Copernicus University in Toruń, Poland;

Professor Jerzy MALINOWSKI, Ph.D., President of The Polish Institute of World Art Studies in Warsaw, Nicolaus Copernicus University in Toruń, Poland;

F. Andrzej KIEŁBOWSKI SJ, sponsor of Igor Mitoraj’s door to the Jesuit Church in Warsaw, a friend of Igor Mitoraj;

Professor Stanisław TABISZ, Ph.D., President of the Fine Arts Academy in Krakow, where the Artist studied 1966-68;

Rafał OLBIŃSKI, painter, New York;                                                                

Andrzej KRAŚNICKI, President of the Polish Olympic Committee, who conferred an Olympic Gold Laurel on the Artist in 2004 for the display in his sculptures of the strength and beauty of the human body.

 


 

Konserwacja grobowca prof. Josepha Saundersa

na Cmentarzu Bazyliańskim w Krzemieńcu

 

  

fot. kons. Piotr Maślanka

 

Dyrektor  Instytutu „Polonika” Dorota Janiszewska-Jakubiak  przesłała wiadomość o konserwacji grobowca prof. Josepha Saundersa (Londyn 1773-Krzemieniec 1845), na Cmentarzu Bazyliańskim w Krzemieńcu.    

Profesor Saunders  po śmierci prof. Franciszka Smuglewicza objął w 1810 roku stanowisko kierownika Oddziału Sztuk Pięknych Wydziału Literatury i Sztuk Wyzwolonych Uniwersytetu Wileńskiego. W programie studiów opracowanym przez Smuglewicza w 1803 roku znalazła się historia i teoria sztuki. Saunders  w 1810 roku otrzymał nominację na profesora sztycharstwa i literatury sztuk pięknych. 15 września wygłosił pierwszy wykład z historii sztuki Discours sur l'influence et l'utilité  des arts imitatifs / O wpływie i użytku sztuk naśladowczych (ukazał się po polsku w „Pamiętniku Magnetycznym Wileńskim” w 1816 i po raz pierwszy po francusku i polsku  w Toruniu w 2010). Jako drugi (po Johannie Dominiku Fiorillo na Uniwersytecie w Getyndze) wykładał historię sztuki na uniwersytetach europejskich. Jego nominacja na pierwszego w Europie profesora historii sztuki poprzedziła o trzy lata nominację Fiorilla. Zajmował się sztuka polską, publikując wykład Wiadomości i życiu i dziełach Szymona Czechowicza. Jego wykłady obok pełnego zarysu sztuki starożytnej (w tym egipskiej i etruskiej), europejskiej nowożytnej i współczesnej (Francji, Niemiec, Anglii, Holandii, Hiszpanii i Rosji) obejmowały sztukę indyjską, perską i hebrajską. (Niestety rękopis wykładów zaginął z Biblioteki Uniwersyteckiej.) Pod jego kierunkiem została przygotowana w 1817 roku  pierwszą praca magisterska z historii sztuki Wincentego Smokowskiego O stylu rzeźby u Egipcjan i badaniu przyczyn, które wpłynęły na uniformizację jej stylu.

W stulecie wykładu w 2010 roku odbyła się w Toruniu międzynarodowa konferencja The History of Art History in Central, Eastern and South-Eastern Europe (wydane w 2012 dwa tomy), poświęcona pamięci prof. Saundersa, który stał się patronem naukowym Polskiego Instytutu Studiów na Sztuką Świata.

Konserwację grobowca prowadzi Fundacja Dziedzictwa Kulturowego.

 


 

Zarząd poleca książkę członkini Instytutu

 

Jacy byli ludzie, którzy tworzyli gospodarkę kapitalistyczną w warunkach porozbiorowej Polski? Na to pytanie próbuje odpowiedzieć autorka w zbeletryzowanej książce Wspólnicy i rywale. Koleje życia Kronenbergów i Blochów, Warszawa 2019, Wydawnictwo CM.

 Leopold Kronenberg i Jan Bloch, dwaj główni bohaterowie powieści, angażowali się we wszystkie ważniejsze przedsięwzięcia gospodarcze, ale miliony przyniosły im linie kolejowe. Prawie 155 lat temu mieszkańcy Królestwa Polskiego usłyszeli o stacji Koluszki na połączeniu kolei Wiedeńskiej i Łódzkiej. Tę drugą budował Bloch, a Kronenberg poprowadził kolej do Petersburga i Moskwy. Gdy powstawała kolej Petersburska, Bloch był zaledwie skromnym podwykonawcą, który przebudował dworzec Warszawski w Petersburgu na potrzeby nowej linii kolejowej łączącej, poprzez Warszawę, rosyjskie imperium z Zachodem. Pod koniec budowy kolei Petersburskiej wybuchło powstanie styczniowe. Kronenberg zaangażował się w działania powstańcze i musiał emigrować. Zanim to nastąpiło, świadkował na ślubie bratanicy Emilii z Janem Blochem, który stał się jego „prawą ręką”. Jednak doszło do nieporozumień między nimi i koncesję na budowę drogi żelaznej z Warszawy do Moskwy uzyskał tylko Kronenberg. W tym czasie Bloch budował linię kolejową do Libawy w Kurlandii (obecnie łotewska Liepāja) na północno-zachodnim krańcu imperium rosyjskiego. Otwartymi konkurentami stali się przy skupywaniu akcji kolei Nadwiślańskiej. Ostatecznie zwyciężył Kronenberg, ale musiał liczyć się ze zdaniem Blocha, kolejnego wielkiego akcjonariusza. Po śmierci Kronenberga Bloch poprowadził kolejną linię kolejową, która połączyła twierdze w Modlinie i Dęblinie. Jednak zanim to nastąpiło, Bloch wypił czarę goryczy w postaci powieści Roboty i prace. Oficjalnie autorem paszkwilu był Józef Kraszewski, ale wiadomo, że tworzył pod dyktando Kronenberga.

Warszawa belle époque z jej eleganckimi  pałacami i ogrodami stanowi tło powieści o  najbogatszych polskich przedsiębiorcach żydowskiego pochodzenia w imperium rosyjskim. Bohaterowie są świadkami, a często też współtwórcami powstawania społecznie ważnych gmachów, dworców kolejowych, wielkiej synagogi,  filharmonii i politechniki.  Ich salony w eleganckich pałacach stanowiły ośrodki życia towarzyskiego. Świat głównych bohaterów powieści został odtworzony na podstawie dziewiętnastowiecznej literatury, prasy i przekazów ikonograficznych. W książce występują postaci zarówno z pierwszych stron gazet, jak i bliska rodzina obydwu przedsiębiorców. Bohaterowie używają nazw miejscowości i ulic, które wówczas obowiązywały. Jednak aby czytelnik nie czuł się zagubiony w gąszczu obcego nazewnictwa, w przypisach podane są współczesne odpowiedniki. Czytelnik może dowiedzieć się m.in. gdzie były ulice Berga i Erywańska, czy też plac Kaźni i dlaczego ten ostatni nazwany jest placem Zawiszy. Do powieści dołączony został słownik wyrazów hebrajskich i jidysz oraz alfabetyczny spis postaci, z którymi główni bohaterowie wchodzili w alianse. Dopełnienie treści stanowią ilustracje z epoki  - zdjęcia rodzinne, albumy okolicznościowe, rysunki i fotografie rodzajowe związane z tematyką poszczególnych rozdziałów.

W zszarzałych, obtłuczonych figurach  przechowywanych w Muzeum Ziemi trudno dopatrzeć się wspaniałych kariatyd, które zdobiły główne wejście pałacu Kronenberga.  A był to najbardziej luksusowy obiekt Warszawy belle époque! Solidne mury przetrwały II wojnę światową,  rzeźby autorstwa Leonarda Marconiego ciągle cieszyły oko aż do początków lat sześćdziesiątych XX wieku. Wówczas zdecydowano o rozbiórce rozległego gmachu, symbolu potęgi warszawskiej burżuazji.

Promocja książki odbyła się 30 sierpnia 2019 roku w ogrodzie Biblioteki Rolniczej przy Krakowskim Przedmieściu.

 


 

Recenzje z wystaw

Lidia Gerc

 

Oskar Kokoschka: Expressionist, Migrant, Europäer – wystawa w Muzeum Leopoldów w Wiedniu:  

Wystawa została zorganizowana we współpracy z Kunsthaus Zürich, Fundacją Oskara Kokoschki w Vevey oraz Centrum Oskara Kokoschki w Wiedniu. Kuratorką wystawy była Heike Eipeldauer, urodzona w Wiedniu historyk sztuki, obecnie opiekunka zbiorów w Muzeum Leopoldów w Wiedniu.

Zgodnie z tytułem wystawę poświęcono Oskarowi Kokoschce, artyście urodzonemu w Pöchlarn w Dolnej Austrii (1886), a zmarłemu w wieku 93 lat w Montreaux w Szwajcarii (1980). Należał on do czołowych przedstawicieli austriackich pionierów modernizmu, wśród których byli także Gustav Klimt, Egon Schiele, Richart Gerstl. Kokoschka był malarzem, grafikiem, literatem, dramaturgiem i reżyserem, tę wielostronność artysty pokazano także na wystawie. Sytuacja polityczna w pierwszych dekadach XX wieku - uznano go za artystę zdegenerowanego - zmusiła go do opuszczenia najpierw Wiednia potem i Berlina, gdzie przeniósł się w 1910 roku. Po wieloletnim exodusie w 1953 osiadł w Szwajcarii.

Tryptyk Prometeusza (Hades i Persefona, Apokalipsa i Prometeusz)

 

Zgodnie z zapowiedziami kuratorów była to jedna z najbardziej  wszechstronnych retrospektyw poświęcona Oskarowi Kokoschce (1886–1980). Na wystawie pokazano ponad 260 prac, wśród których znalazły się obiekty niepokazywane wcześniej, pozyskano je m.in. ze zbiorów prywatnych, ale także znane obiekty z austriackich i międzynarodowych kolekcji. Oprócz prac artysty pokazano liczne dokumenty z jego zdjęciami, korespondencją - jaką wysyłał i otrzymywał oraz wiele innych pamiątek i dokumentów z nim związanych. Kokoschka, na którego biografię także wpłynęła historia XX wieku, został tu przedstawiany zarówno jako radykalny innowator, jak i „multitalent” - malarz, rysownik, twórca drukowanych prac graficznych, pisarz, dramaturg i twórca teatralny. Zebrane dokumenty pokazały również zmienny stosunek, jaki miał artysta do swojej ojczyzny – Austrii, którą wielokrotnie opuszczał. Ciekawie był także pokazany jego ewoluujący stosunek do kobiet, od zwrócenia uwagi na walkę płci do powołania się na postać matki jako osoby wprowadzającej pokój.

Wystawę podzielono na grupy z różnych okresów twórczości, na który bezpośredni wpływ miała burzliwa historia Europy XX wieku.

Wystawę rozpoczęła grupa obiektów pod nazwą: „Świadomość ciała: formujące lata w Wiedniu”. W latach 1904-1909 Kokoschka uczęszczał do Wiedeńskiej Szkoły Rzemiosł (Gewerbeschule), co umożliwiało mu uzyskane stypendium do oddziału malarstwa prowadzonego najpierw pod kierunkiem Carla Otto Czeschka, a później Bertolda Löfflera. Szkoła ta współpracowała ze słynnymi Wiedeńskimi Warsztatami (założonymi w 1903 r. przez Josefa Hoffmana i Kolomana Mosera). W 1907 Kokoschka pracował dla Warsztatów, zaangażował się także w Kabarecie Zemsta Nietoperza, w którym chciał zrealizować ideały Gesamtkunstwerk w inscenizacji jego Cętkowanego jaja (1907) i sztuce Groteska (1909). Na wystawie za jedną z najważniejszych jego prac z tego wczesnego okresu uznano te inspirowane sztuką Gustava Klimta Śniący chłopcy (1907/1908), która była jedną z najważniejszych publikacji tego artysty. To autobiograficzna powieść o dojrzewaniu świadomości seksualnej budzonej przez koleżankę z klasy Kokoschki. Pokazano m.in. szkice Spódnica dla Lilith Lang (1907/1908), Podparty stojący akt Lilith Lang (1907) i liczne inne rysunki studia i akty dziewcząt i kobiet.

Kolejna grupa nosiła tytuł „Morderca, nadzieja kobiet: przełom jako „banita sztuki“ i związana była z okresem, kiedy powstała sztuka Kokoschki pt. Morderca, nadzieja kobiet pokazana w 1909 roku w Teatrze Ogrodowym Międzynarodowego Przeglądu Sztuki, wywołując powszechny skandal. Była to pierwsza powieść ekspresyjna, z archetypiczną wizją seksualności kobiety i mężczyzny. Pokazano na wystawie książkę, plakaty i ilustracje Kokoschki z tego okresu.

Po niej przedstawiono Kokoschkę jako „rozpruwacza dusz”. Debiut Kokoschki w latach 1908-1909 wywołał spolaryzowane opinie. Adolf Loos widział w nim nową estetyczną pewność przeciwstawną dekoracyjnej secesji. Loos stał się jego mentorem i wprowadził go w świat intelektualnej sieci pisarzy i krytyków, takich jak Karl Kraus, Peter Altenberg i Albert Ehrenstein. Pomógł mu też znaleźć zamożną klientelę, którą Kokoschka portretował. Na wystawie pokazano różne prace z tego okresu, m.in. portrety Felixa Albrechta Harta (1909 – zbiory Smithsonian Institution), tancerkę Bessie Bruce (1910 – Staatliche Museum zu Berlin), Paula Scheerbarta (1910). Jak podali kuratorzy – w portretach tych, malowanych swoistą dla Kokoschki techniką, pragnął on przede wszystkim pokazać charakter portretowanych, a jego sposób malowania określono jako rentgenowski. Wśród namalowanych osób nie zabrakło samego Loosa (1909 – Staatliche Museen zu Berlin). Pokazano też jedno z jego pierwszych zamówień – portret Natalii Baczewskiej, żony Maxa Baczewskiego (1907 – zbiory prywatne). Obraz zamówiono jako prezent ślubny. Wtedy jeszcze Kokoscha studiował w Kunsgewerbeschule. Max Baczewski jako Żyd musiał zrezygnować ze stanowiska i zmarł w kilka dni po pogromie w 1938 r., jego syn Aleksander został w marcu 1938 r. wywieziony do Dachau, podobnie jak jego starszy brat Victor, obu wypuszczono i uciekli do USA. Natalia została w 1942 r. wysłana do obozu w Małym Trościeńcu, gdzie została zamordowana. Obraz pozostał w zbiorach rodziny.

Kalejdoskop wewnętrznego życia: dzieci, muzycy & Co – to kolejna grupa tematyczna zaprezentowana na wystawie. W tym dziale zebrano obrazy, których tematyka przewijała się przez cały okres w twórczości Kokoschki – dzieciństwo, jego podziw dla tego okresu w życiu, o którym pisał sam artysta „dla dziecka wszystko może być wielkim wydarzeniem”, fascynował go także temat seksualności dzieci, co było w czasie fin-de siècle’u obiektem badań. Osobne zainteresowania żywił Kokoschka dla ówczesnych osobistości, które poznał za sprawą Adolfa Loosa. Wśród nich byli kompozytorzy. Ich portrety i dokumenty z tego okresu zostały także zaprezentowane na wystawie, wśród nich były m.in.: Arnold Schönberg, Alban Berg, Anton Webern (1914 – zbiory prywatne) i Egon Wellesz. Z Tyrolskiego Ledesmuseum Ferdinandeum zaprezentowano portret Ludwiga Fickera (1915) założyciela czasopisma „Der Brenner” (publikowali tam m.in. Hermann Broch, Theodor Däubler, Georg Trakl), Hermanna Schwarzwalda (portretowany dwukrotnie w 1911 i 1916 r.), polityka i ekonomisty, mieszkającego w apartamencie zaprojektowanym przez Adolfa Loosa, który stał się miejscem spotkań intelektualnego Wiednia. Wśród portretowanych znalazł się także słynny wiedeński lekarz laryngolog Heinrich Neumann (1916 – Harvard Art Museum), który leczył Kokoschkę po jego powrocie z frontu, muzykolog Egon Wellesz (1911 – Hirshhorn Museum and Sculpture Garden Smithsonian Institution Washington) oraz aktorka Else Kupfer (1911 – Kunsthaus Zurich).

  

Portret Arnolda Schönberga,  1924

 

„Walczę o kobietę” szalona miłość do Almy Mahler – to kolejny rozdział z życia i twórczości Kokoschki i tytuł kolejnej ekspozycji. Poznanie Almy Mahler wówczas młodej wdowy, córki Emila Jakoba Schindlera, a pasierbicy malarza Carla Molla, rozpoczęło burzliwy romans, który trwał w latach 1912-1915. Wydarzenia z tego okresu silnie wpłynęły na twórczość Kokoschki – w malarstwie, listach miłosnych i niezliczonych rysunkach, które zebrano i pokazano na wystawie. Po rozstaniu, z rozpaczy, wstąpił do wojska i w czasie działań wojennych został ranny. Te doświadczenia wpłynęły na jego postawę – pacyfisty i antynacjonalisty oraz późniejszą twórczość.

Sztuczna Kobieta jako idée fixe – kolejny dział, w którym od razu uwagę przyciągała lalka naturalnej wielkości, obłożona pierzem. W 1918 roku, kilka lat po rozstaniu z Almą Mahler, Kokoschka spotykał się w Dreźnie z innymi kobietami, wśród nich były aktorka Kathe Richter i piosenkarka Anna Kallin. Wówczas artysta przekonał Hermine (Henriette) Moos, twórczynię lalek, aby wykonać naturalnej wielkości lalkę na wzór Almy Mahler. Pomysł, żeby stworzyć samemu „kobietę zastępczą”, artystyczną kobietę, nie był całkiem nowy. Podobnie jak zainscenizowany na lalce akt zabójstwa (w 1922 r.). Performance unicestwienia  jej oznaczał zarazem zakończenie pewnego etapu w życiu artysty. Dział uzupełniały zdjęcia Kokoschki i jego ówczesnej miłości Almy Mahler z tego okresu, a także fotografia z mieszkania Almy w Nowym Jorku z pożegnalną notką na rewersie. Zaprezentowano ponadto książkę Kokoschki Der gefesselte Columbus z 1921 roku. Pokazano także malowidło – pas muru w technice al secco, jaki wykonał Kokoschka w mieszkaniu na Semmeringu, gdzie mieli wraz z Almą zamieszkać. Malowidło to odkryto pod warstwami tapet i farb dopiero w 1989 roku i zostało odrestaurowane. Do tej pory pokazano je jedynie w 2000 roku w Belwederze, tu na wystawie zostało zaprezentowane publiczności po raz drugi.

Oskar Kokoschka jako „artysta zdegenerowany” – kolejny dział z pracami z okresu, kiedy konserwatywni krytycy sztuki ostro występowali przeciwko twórczości Kokoschki (od drugiej dekady XX wieku). Wśród prezentowanych prac były Exodus (Col de Sfa bei Biskra) (1928 r. –  ze zbiorów Deutsche Bank) oraz Amsterdam (1925 –  zbiory prywatne).

Drezdeński ekspresjonizm – kiedy Kokoschka przeniósł się na czas rekonwalescencji do Drezna w 1916 r., został tam profesorem w Kunstakademie, (aż do 1923 r.). Był już wówczas rozpoznawalną osobistością w świecie sztuki W 1918 r. ukazała się jego pierwsza monografia autorstwa Paula Westheima. W Dreźnie jego twórczość zwróciła się w kierunku malarstwa krajobrazowego – barwnych dywanów. Przyjaciele (1917/18 – zbiory LENTOS), Księżna Mechtilde Lichnowsky (1916 ze zbiorów Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Ostrawie), Zakochana para z kotem (1933 Kunsthaus Zurich), Matka i dziecko (1921, Vevey), Drezno (1923) oraz studia dziewczynek.

Londyńskie wygnanie i polityczne zaangażowanie – to kolejna grupa, gdzie obok obrazów pokazano liczne rysunki i plakaty Kokoschki oraz takie prace, jak Anschluss – Alicja w krainie czarów (1942) oraz Czerwone jajko (1940/41) i drastyczny obraz Loreley (1941/42 ze zbiorów Oldy Kokoschki). Zaprezentowano także portrety. Na początku lat 40. XX wieku Kokoschka zapragnął sportretować najbardziej wpływowych polityków XX wieku, wśród nich był m.in. Theodor Körner – powojenny burmistrz Wiednia, później także prezydent Austrii (1949 -  ze zbiorów LENTOS Kunstmuseum Linz).

Lata podróży i politykowania w Pradze

Kiedy w 1923 r. rozpoczął prace w Drezdeńskiej Akademii Sztuki, mógł pozwolić sobie na odbycie podróży po Europie i Ameryce Północnej, którą sfinansował Paul Cassirer. Później w latach 30. XX wieku zmuszony był przenieść się do Pragi, gdzie był do 1938 roku, kiedy to musiał uciec do Londynu, z tego czasu pokazano prace: Praga (1936/37) ze zbiorów R2G Art. Foundation, Praga -Nostalgia (1938) z National Galleries of Scotland, Olda Palkovska (1937) z Foundation Oskar Kokoschka Vevey i jego Autoportet jako zdegenerowanego artysty (1937).

Jako ostatnie zaprezentowano dwie grupy tematyczne Humanizm i zobowiązania wobec Europy oraz Późna mitologia i malarskie dziedzictwo – z pracami i dokumentami z okresu jego pobytów w Pradze i Londynie. Od połowy lat 50. w jego pracach można odczytać tendencje do aktualnych pytań o uniwersalną współzależność humanistyczno-antycznej historii duchowej, w której centrum stoi człowiek. Tutaj do najważniejszych prac, zdaniem kuratorki, należą tryptyk Saga Prometeusz (1950) i Termopile (1954). Ciekawe są też jego obrazy z pobytów w europejskich miastach, jak Berlin (1966) wykonany na zlecenie magnata medialnego Axela Springera w związku z 15. rocznicą wzniesienia muru berlińskiego oraz Pałac Wilhelminenberg z widokiem na Wiedeń (1931). Jedną z ostatnich zaprezentowanych prac tej retrospektywy była Żaba (1968 – zbiory prywatne), która powstała z inspiracji komedią Arystofanesa Żaby w związku z przejęciem władzy w 1967 roku w Grecji przez dyktaturę wojskową oraz wkroczeniem do Pragi w 1968 r. wojsk Układu Warszawskiego. Na rewersie Kokoschka napisał Europejski zmierzch 1968 (Europe’s SUNSET 1968).

Ta retrospektywna wystawa została bardzo starannie przemyślana, tak aby pokazać nie tylko twórczość Kokoschki, ale i cały kontekst – tło historyczne i osobiste przeżycia Kokoschki, przez co jej wymowa staje się dla odbiorcy dużo bardziej zrozumiała. Jednym z najważniejszych atutów wystawy jest liczba pokazanych prac, zarówno tych znanych i popularnych, jak i takich, które bardzo rzadko albo niemal nigdy nie były dotąd pokazywane publicznie,  a zostały sprowadzone na wystawę do Muzeum Leopoldów z wielu ośrodków artystycznych na świecie. Pozyskano także liczne prace ze zbiorów prywatnych. Bezcennym uzupełnieniem wystawy są dokumenty: pisma, notatki, rysunki, listy i fotografie, pozwalające odbiorcy dokładniej poznać nie tylko twórczość, ale i biografię artysty.

 


 

Magdalena Sawczuk

Helena Rubinstein: L’aventure de la beauté  - wystawa  w Muzeum Sztuki i Historii Judaizmu w Paryżu



Do 25 sierpnia w paryskim Muzeum Sztuki i Historii Judaizmu (Musée d’art et d’histoire du Judaïsme, MahJ) można było oglądać wystawę „Helena Rubinstein – przygoda z pięknem”. Na podstawie ponad 300 zgromadzonych dokumentów, zdjęć i przedmiotów należących do założycielki Helena Rubinstein Inc., a także dzieł sztuki ze zgromadzonej przez nią kolekcji, kuratorki Michèle Fitoussi i Dorota Sniezek zaprezentowały chronologiczno-geograficzny układ, pozwalający poznać kolejne etapy kariery tej niezwykłej postaci.

Helena Rubinstein, 1953 ; Paris, Archives Helena Rubinstein - L'Oréal

Wystawa, zorganizowana przez MahJ we współpracy z Żydowskim Muzeum w Wiedniu (Jüdisches Museum Wien), jest pierwszą monograficzną ekspozycją poświęconą Helenie Rubinstein we Francji. Jej autorkami są Michèle Fitoussi – dziennikarka (pracująca m. in. dla francuskiego magazynu „Elle”), pisarka i autorka biografii Rubinstein – oraz Dorota Sniezek (asystentka kuratorki), odpowiedzialna w MahJ za zbiory etnograficzne. Na dwupoziomowej wystawie, podzielonej na etapy wyznaczane przez kolejne miasta, z jakimi związana była Helena Rubinstein, kuratorki opowiedziały jej historię od skromnych początków na krakowskim Kazimierzu aż do jej ostatnich lat, kiedy w poszukiwaniu nowych sił i inspiracji zbliżyła się do dynamicznie rozwijającego się Izraela.

Kraków – Wiedeń – Melbourne

Wystawę rozpoczynał „Kraków” – salka poświęcona dzieciństwu i młodości Heleny (wówczas jeszcze Chai) Rubinstein, urodzonej w wielodzietnej żydowskiej rodzinie, zamieszkałej na krakowskim Kazimierzu. W niewielkiej przestrzeni kilka rodzinnych zdjęć i dokumentów ilustrowało opowiadaną przez organizatorów historię młodej dziewczyny, która buntuje się przeciw konwenansom, marząc raczej o wielkiej karierze i bogactwie niż o mężu i rodzinnym życiu, którego rytm wyznacza religia i praca. Te aspiracje prowadzą ją początkowo do Wiednia (tytuł kolejne części wystawy), gdzie

zamieszkuje u wujostwa, które – podobnie jak rodzina w Polsce – usiłuje ją wyswatać. Ale Chaja nadal odmawia dostosowania się do wyobrażeń bliskich i społeczeństwa, i zamiast szykować się do ślubu, zdobywa doświadczenia w handlu i uczy się języka. Ta część wystawy, dotycząca relatywnie słabo udokumentowanego etapu w życiu Rubinstein, ograniczała się głównie do kilku jej portretów i późniejszych dokumentów (np. deklaracja założenia firmy i reklamy z początku lat 1930.). Kolejna ścianka – „Melbourne” – poświęcona była pobytowi Rubinstein na Antypodach, który stanowił moment przejściowy w jej życiu. Z jednej strony do Australii wysłali ją krewni, zdesperowani jej buntowniczą naturą. Z drugiej strony w tym właśnie momencie Chaja stała się Heleną. Dosłownie, bo na pokładzie statku wiozącego ją na drugi koniec świata przerabia dokumenty, wpisując zamiast Chaja – Helena Juliet Rubinstein. Ale też w przenośni – to ostatnia podróż, o której zadecyduje rodzina – bo bardzo szybko Helena, znużona życiem w prowincjonalnym Coleraine, ucieka do Melbourne, gdzie wkrótce odnosi sukces. Zebrane w sali zdjęcia, reklamy czy opakowania jej pierwszych produktów ukazały miarę tego sukcesu i zmysł „marketingowy” Heleny, która do promocji swoich produktów zatrudniała popularne aktorki i śpiewaczki.

Londyn

 W 1905 r. Rubinstein – już jako odnosząca sukcesy bizneswoman – powraca do Europy, gdzie dalej rozbudowuje swoje imperium. W 1908 r. nie tylko otwiera swój pierwszy butik w Londynie, ale także poślubia Edwarda Williama Titusa, amerykańskiego dziennikarza pochodzenia polsko-żydowskiego (urodzonego w Krakowie), który w Melbourne redagował jej reklamy. Stanie się on nie tylko towarzyszem jej życia i partnerem w interesach, ale także odegra ogromną rolę w jej przygodzie ze sztuką i kulturą. Pod tym względem pobyt w Londynie jest momentem przełomowym – Rubinstein odkrywa Balety rosyjskie Diagilewa, których kolory zainspirują wystój wnętrz jej butików, ale poznaje również przyjaciela męża, Jacoba Epsteina – malarza i rzeźbiarza, za którego radą stworzy wkrótce własną kolekcję sztuki. Zaprezentowane w tej części wystawy zdjęcia pokazały w równej mierze prężnie rozwijające się imperium kosmetyczne Heleny (reklamy produktów, zdjęcia jej salonów urody), jak i jej własny, wysublimowany gust, widoczny m.in. w fakcie zatrudniania artystów do wystroju wnętrz butików.

 

Paryż

Najobszerniejsza część wystawy poświęcona była stolicy Francji i prezentowała okres od 1909 r., kiedy Helena otwiera nad Sekwaną swój pierwszy instytut urody. W 1912 r. Rubinstein zamieszkuje wraz z mężem w Paryżu i natychmiast nie tylko odnosi sukces biznesowy, ale również staje się ważną postacią paryskiego życia artystyczno-kulturalnego. Zgromadzone w tej części wystawy dokumenty i archiwalne zdjęcia prezentują więc z jednej strony spektakularny sukces kosmetycznego imperium Rubinstein, która otwiera w Paryżu nie tylko instytut urody, ale też laboratorium, a później fabrykę w podparyskim Saint-Cloud. Z drugiej strony zdjęcia, ale i zebrane dzieła sztuki (w tym Eduarda Vuillarda, Maurice’a Utrillo, Louisa Marcoussisa, Sary Lipskiej, Marca Chagalla, Pabla Picassa) pokazują ogromne zainteresowanie Rubinstein sztuką i jej bliskie związki z artystami. W „okresie paryskim” powstaje trzon jej kolekcji, w której znajdują się m.in. dzieła Bonnarda, Brancusiego, Braque’a, Miró, Kislinga, Picassa, Juana Grisa, Van Dongena czy Légera. Rubinstein poznaje wówczas również pisarzy za pośrednictwem swego męża, który w Paryżu otwiera wydawnictwo i księgarnię – wśród jej znajomych są m.in. Ernest Hemingway, James Joyce i Francis Scott Fitzgerald. Jednocześnie te znajomości przekładają się również na interesy – Rubinstein nie tylko ozdabia swoje salony piękności dziełami sztuki, ale także zatrudnia artystów do kampanii reklamowych, a także do tworzenia wystroju i umeblowania zarówno w salonach urody, jak i w jej własnych mieszkaniach. Zwieńczeniem sukcesu finansowego i zamiłowań artystycznych Rubinstein jest spektakularny, 3-piętrowy apartament na wyspie Św. Ludwika. W 1932 r. Helena nabywa tam kamienicę, którą każe zburzyć i na jej miejscu stawia nową, zaprojektowaną przez Louisa Suë, która natychmiast staje się miejscem spotkanie paryskiego beau monde. W tej części wystawy zaprezentowano przede wszystkim zdjęcia archiwalne, ale też projekty wystroju wnętrz i opakowań kosmetyków (np. projekty flakonów autorstwa Sary Lipskiej), imponujące stroje Heleny Rubinstein, reklamy z epoki czy wreszcie dzieła z jej osobistej kolekcji (np. pejzaże Utrillo, wypożyczone z Muzeum w Tel Awiwie, któremu Rubinstein je przekazała, ale też wiele jej portretów, np. autorstwa Dufy’ego, Lipskiej, Marcoussisa.  

Nowy Jork

II wojna światowa niszczy ten piękny świat. Rubinstein spędza wojenne lata w Nowym Jorku – mieście, które udzieliło jej już schronienia w trakcie poprzedniego światowego konfliktu i które od końca lat 1920. było kolejną siedzibą  jej imperium. Na wystawie zaprezentowano m.in. zdjęcia i elementy wystroju jej spektakularnego salonu na 5. Alei, udekorowanego afrykańskimi rzeźbami, marmurowymi płaskorzeźbami oraz obrazami i malowidłami ściennymi autorstwa de Chirico (w jednej z sal zaprezentowano obok siebie archiwalne zdjęcia wnętrz, na których widać obraz de Chirico i sam obraz, Divinita in riva al mare). Salon otwarto tego samego dnia, kiedy pobliskie Museum od Modern Art zorganizowało wernisaż wystawy poświęconej surrealizmowi, co doskonale ukazuje jej niezwykły zmysł biznesowy, ale też rolę, jaką odgrywała w jej interesach sztuka.

Tel Awiw

Ostatni etap życia Rubinstein – i wystawy – jest silnie związany z Izraelem. Choć Helena wiele wówczas podróżowała, poszukując utraconej po śmierci drugiego męża i syna chęci życia, to właśnie Tel Awiw stanie się dla niej wówczas jednym z najważniejszych punktów na mapie. W entuzjazmie narodu, budującego swoje miejsce do życia, Rubinstein odnajduje swoją pionierską postawę z młodości, poznaje również czołowe postaci życia politycznego, jak Dawid Ben Gurion czy Golda Meir. Włącza się więc w życie Izraela – na zdjęciach możemy np. zobaczyć ją w towarzystwie Marca Chagalla na otwarciu szpitala Haddash w Jerozolimie czy podziwiać architekturę Helena Rubinstein Pavilion for Contemporary Art w Muzeum w Tel Awiwie, który Rubinstein sfinansowała.

W Epilogu wystawy podsumowano losy marki po śmierci jej założycielki, ale też zaprezentowano sporą kolekcję produktów Helena Rubinstein Inc., stworzonych w ciągu wielu lat i imponujących swoją różnorodnością, ale i dbałością o ich aspekt estetyczny. 

 Chronologiczno-geograficzny układ wystawy, podzielonej na miasta, które odegrały w życiu Rubinstein kluczową rolę, jest momentami nieco mylący, gdyż w rzeczywistości były one często centrami jej życia równolegle (mieszkając w Paryżu Rubinstein budowała swoją pozycję w Nowym Jorku, a po okresie wojennym spędzonym w Stanach Zjednoczonych znowu kursowała między obydwoma miastami. Podobnie pod koniec życia, kiedy zbliżyła się do Izreala, pozostawała również mocno związana z Nowym Jorkiem, gdzie zresztą zmarła). Jednak w ostatecznym rozrachunku wystawa zaprezentowała w sposób ciekawy i kompletny drogę, jaką przeszła Chaja Rubinstein – biedna Żydówka z Kazimierza – do Heleny Rubinstein, stojącej na czele międzynarodowego imperium kosmetycznego. Nieco paradoksalnie, to, co w dużej mierzej stało się miarą jej sukcesu – jakość i nowatorski charakter proponowanych przez nią produktów – było stosunkowo mało wyeksponowane. Twórcy wystawy skoncentrowali się raczej na innych aspektach historii Rubinstein – jej umiejętnościach marketingowych (na wystawie zaprezentowano dużo reklam z różnych lat istnienia marki), które odegrały znaczącą rolę w budowaniu imperium, i przede wszystkim jej związkach ze światem sztuki. To o tyle słuszny wybór, że były one znaczącą częścią historii Rubinstein, zaspokajając z jednej strony jej zmysł estetyczny (piękne stroje, apartamenty czy kolekcja dzieł sztuki), z drugiej odegrały ważną rolę w jej działalności biznesowej, łączącej w sobie jakość produktu, ale i ogromną dbałość o aspekt zewnętrzny kosmetyków i salonów.

Wystawa „Helena Rubinstein – przygoda z pięknem” ukazała więc historię niezwykle zdeterminowanej, niepoddającej się konwenansom kobiety, która odnosi spektakularny sukces. Jednocześnie przedstawiła także rzadko przywoływany aspekt historii sztuki, podejmując kwestię związków artystów ze światem biznesu i socjety. W tym znaczeniu „beauté” pojawiające się w tytule wystawy to nie tylko piękno w sensie urody, o którą dbając Rubinstein zrobiła światową karierę, ale to także piękno sztuki, niezwykłych przedmiotów i wreszcie piękno samej Heleny, która niestrudzenie budowała swoje imperium, nie zapominając przy tym o innych, zawsze gotowa pomóc ludziom w potrzebie – a wśród tych, którym pomagała, znalazło się wielu uznanych dzisiaj artystów. 

Wystawie towarzyszył bogato ilustrowany i doskonale wydany katalog pod redakcją Michèle Fitoussi. Wystawę „Helena Rubinstein. L’aventure de la beauté” można było oglądać w Muzeum Sztuki i Historii Judaizmu do 25 sierpnia.

 

Bibliografia:

Michèle Fitoussi (red.), Helena Rubinstein. L’aventure de la beauté, MahJ/Flammarion, Paris 2019.

 


 

Ewa Sułek

Borys Michajłow i charkowska szkoła fotografii w Pinchuk Art Centre w Kijowie 

 

“The Forbidden Image” oraz “Crossing Lines” 

Pinchuk Art Centre

28 czerwca 2019 - 5 stycznia 2020

Kuratorzy: Björn Geldhof, Martin Kiefer, Alicia Knock

 

         W kijowskim Pinchuk Art Centre do początku stycznia przyszłego roku prezentowana jest obszerna monograficzna wystawa jednego z najbardziej rozpoznawalnych fotografów ukraińskich Borysa Michajłowa (ur. 1938 w Charkowie). Ekspozycja “The Forbidden Image” zestawiona została z wystawą “Crossing Lines” poświęconą twórczości artystów z tak zwanej charkowskiej szkoły fotografii, jak również twórców młodszego pokolenia, którym bliska jest ta tradycja. Wystawy są ze sobą ściśle powiązane, a kuratorzy mówią o nich jako o dwóch rozdziałach jednego i tego samego projektu.

         Kuratorzy wystaw, Björn Geldhof (dyrektor Pinchuk Art Centre), Martin Kiefer (kurator działu sztuki współczesnej w Luwrze) oraz Alicia Knock (kuratorka z Centrum Pompidou), podkreślają trzy główne wątki, którym poświęcili uwagę w obydwu ekspozycjach, i które zarazem łączą je ze sobą. Są to fotografie wychodzące poza strefę normatywności, fotografie portretujące społeczeństwo (nowy humanizm) oraz fotografie intymne (prywatny romantyzm).

         Spektakularna pod względem objętości wystawa “Forbidden image” prezentuje obszerne oeuvre Michajłowa - od fotografii, przez sztukę konceptualną, po działania performatywne. Narracja wystawy zbudowana jest wokół tytułowych “zakazanych obrazów”, związanych głównie z wczesnym okresem pracy i życia artysty w kraju sowieckim, i związanych z tym zakazów, nakazów i reperkusji (artysta stracił pracę w fabryce po tym, gdy KGB znalazło nagie zdjęcia jego żony). Twórczość Michajłowa jest ściśle osadzona w ówczesnym kontekście społecznym i politycznym, o czym opowiada sam artysta w dwóch premierowych filmach prezentowanych na wystawie. Reżyser, David Teboul, towarzyszył artyście w jego pracy i życiu codziennym, zebrał czterdzieści godzin materiałów, z których powstały Tea, Coffee, Cappuccino (13 min.) i I was here (115 min.). Pierwszy z filmów porusza zagadnienie fotografii dokumentalnej i jej znaczenia w twórczości Michajłowa. Drugi to portret artysty, wywiad rzeka, w którym Michajłow opowiada o tym, jakie znaczenie dla niego samego mają jego prace. Obydwa związane są bezpośrednio z narracją wystawy i przybliżają widzowi każdą z serii prezentowanych na ekspozycji prac, dzięki czemu możliwe jest zrozumienie zamysłu fotografa, jak i emocji towarzyszących mu w trakcie powstawania serii, jak i potem, wiele lat później.

 

Borys Michajłow, Sots Art, 1975-1986, druk pigmentowy ręcznie kolorowany

Dzięki uprzejmości artysty.

 

         Michajłow, jako jeden z pierwszych, skupił się w swojej twórczości na nagim ciele i eksplorował ten wątek na wiele sposobów. Po utracie pracy w fabryce w latach 60. ubiegłego wieku skupił się całkowicie na fotografii nieoficjalnej, czy też prywatnej, dalekiej od oficjalnie funkcjonujących kanonów. Korzystając ze zdobyczy fotografii amatorskiej, prywatnych archiwów oraz tradycji sowieckiej fotografii kolorowanej, pokazywał ciała - często dalekie od ideału. Ciała w trakcie odpoczynku, w domu, na ulicy - portretował codzienne życie mieszkańców wschodniej Ukrainy uwikłane w oficjalny propagandowy dyskurs tamtych czasów. W ten sposób publiczne i prywatne spotykało się razem w jego pracach, tworząc unikatowy intymny pamiętnik, zarazem stanowiący ważne  świadectwo swoich czasów.

Borys Michajłow, Salt Lake, 1986, c-print

Dzięki uprzejmości artysty oraz Suzanne Tarasieve Gallery, Paryż

 

         “Crossing lines”, wystawa towarzysząca, a właściwie dopełniająca, ekspozycję “Forbidden image”, poświęcona jest charkowskiej szkole fotografii, artystycznemu fenomenowi, który zaistniał w byłej stolicy Ukraińskiej Sowieckiej Republiki Ludowej w latach 60. XX wieku, ściśle związanemu z twórczością Michajłowa. Charakterystyczne dla tego środowiska stało się połączenie fotografii dokumentalnej z artystyczną kreacją czy też stylizacją. Narracja wystawy skupia się wokół pierwszej i drugiej generacji charkowskich fotografów oraz grupy Wremia, założonej przez Michajłowa, Jewhena Pawłowa, Ołeha Malowanego, Ołeksandra Supruna, Jurija Rupina. Kuratorzy z sukcesem pokazują ciągłość w myśleniu i praktyce artystycznej wywodzącej się z charkowskiej szkoły fotografii, która

 

Juri Rupin (1946-2008), Kobieta z Charkowa, 1977. Druk cyfrowy.

Dzięki uprzejmości rodziny artysty.

 

swoją kontynuację znajduje również w pracach artystów młodego pokolenia, jak Mykola Rydnyj czy Sergiej Melniczenko.

 

Wszystkie zdjęcia:   Dzięki uprzejmości PinchukArtCentre © 2019. Fot. Maksym Biłousow



Teresa  Grzybkowska 

 

Potęga koloru i Siła kobiecości

- wystawy w Muzeum Narodowym w Gdańsku

 

Takie tytuły noszą  dwie wystawy zorganizowane latem 2019 roku  z inicjatywy Małgorzaty Paszylki-Glazy z Oddziału Sztuki Nowoczesnej   Muzeum Narodowego w Gdańsku (z siedzibą w Pałacu Opatów w Oliwie), zafascynowanej sztuką  niezwykłych artystów pochodzących  z  Dubaju  oraz Iranu.  Pięć lat zajęło Jej przygotowanie  wystawy    Abdulqadera Al  Raisa,  pracującego  w Dubaju.  Trzeba  było pokonać  wiele uprzedzeń.     Drugi artysta to  Irańczyk Resa Mashoodi,  który uciekł  po rewolucji z ojczyzny, działa  w Berlinie i należy do  znanych undergroundowych artystów  związanym z legendarnym światem Berlina Tacheles.

 

Abdulqader  Al  Rais, Seria Minione lata, 2007, akwarela na papierze

„Potęga  koloru” to 72 obrazy akwarelowe i olejne namalowane  przez  najwybitniejszego artystę  Zjednoczonych  Emiratów  Arabskich  – Abdulqadera Al Raisa, którego twórczość możemy umieścić  między specyficznym realizmem magicznym a  formułą  abstrakcji,  wywodzącą się z  prób z pismem arabskim. Maluje wielkie akwarele na papierze  155 x 105 cm i obrazy olejne  o wymiarach 200 x 200cm.  To ten typ malarstwa, które podoba się i wybrednemu koneserowi, i  zupełnemu laikowi.

Pokaz prac tego artysty w Polsce był  możliwy   dzięki polityce otwartości, jaką Zjednoczone Emiraty Arabskie prowadzą obecnie w ramach ogłoszonego w 2019 „Roku Tolerancji”. Wystawa w Polsce jest również świetną  zapowiedzią pierwszej na Bliskim Wschodzie światowej wystawy EXPO 2020,   projektowanej  w Dubaju.  Przewodnie  hasło EXPO:  „Łączmy umysły”  doskonale nawiązuje  do charakteru wystawy.

 

Abdulqader Al Rais, Potęga liter, 2008, akwarela na papierze

 

Abdulqader Al Rais  jest właściwie  pierwszym artystą emirackich  sztuk pięknych. Artysta urodził się w  Bur Dubaj w 1951 roku, wówczas kraju biednym  i prymitywnym. Ten świat pozostaje w niewiarygodnym kontraście z obecnym, jednym z najbogatszych krajów świata. W wieku 9 lat stracił  w tragicznych okolicznościach ojca i  zamieszkał u rodziny w  Kuwejcie, co zadecydowało o całym jego życiu. Kuwejt  po odzyskaniu niepodległości w 1961 roku stał się rozkwitającym ośrodkiem politycznym, gospodarczym, ale też kulturalnym. Uzdolniony chłopiec  zyskał  opiekę i  dostęp do wszystkiego, co chciał – farb sprowadzanych z Francji, książek – ale  nie miał się od kogo uczyć, bo nie było tam artystów traktujących malarstwo jako zawód, był więc samoukiem. A  tak mówi o swojej sztuce:  „Tworzę  szczególną wieź z tym, co rysuję. Staje się to intymnym związkiem w prywatnym  znaczeniu, wyrażonym publicznie w pewnej manierze, po tym jak poznam dobrze temat swojej pracy”. Jego sztuka jest  wybitnie emocjonalna. „W akwarelach kolor  jest lekki, subtelny i delikatny,  ale  zadziwiająco silny w swoim duchowym  przekazie”. To w  większości abstrakcje – ekspresyjne  i liryczne  zarazem, będące  zapisem jego wrażliwej intuicji. A motywy kaligrafii, które się  tam pojawiają, to specyficzny język malarski, erudycyjny list skierowany wprost  do widza” – pisze w eseju wstępnym Małgorzata Paszylka-Glaza. Oglądanie tych obrazów sprawia po prostu  przyjemność. Artysta  tworzy dzieła,  które podobają  się  nie tylko jego rodakom, ale też  Europejczykom, sam poznał  sztukę europejską, wiele podróżując, m.in. po Francji, Włoszech, Niemczech. Zna twórczość  artystów  działających w Stanach Zjednoczonych.  Sztuka Abdulqadera  Al Raisa  to właściwie narodziny malarstwa  zachodniego  w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, które są bardzo młodym państwem. Przed nim  wśród koczowniczych plemion istniały  tylko  poematy literackie  i rzemiosło.  W tej chwili każdy młody artysta w Emiratach  musi zająć własne  stanowisko wobec sztuki Abdulqadera  Al Raisa.

Druga wystawa to 23  obrazy  zebrane  pod wspólnym tytułem  „Siła kobiecości”.  Wystawa uderza  bezkompromisowością i ostrym widzeniem świata  kobiet, które   pamiętają  swoje dzieciństwo. Artysta   maluje  je   nieco   jak naturalnej wielkości  kobiety-manekiny,   duże  lalki typowe  dla sztuki Hansa   Bellmera,  działającego  w Berlinie  w latach  30.  ubiegłego wieku. Zwłaszcza  wyraźnie  jest widoczna  inspiracja   Bellmerem      w pewnym rysie  okrutnego  uprzedmiotowienia. 

Resa Mashoodi  – autor tych  głęboko poruszających swoim tragizmem prac, malowanych jasnymi  akrylowymi  farbami,  urodził się  w bogatej rodzinie w Raszcie, w domu pełnym sztuki – muzyki, malarstwa i książek.

 

Resa Mashoodi, Nieśpiąca królewna, 2018, olej i akryl na  desce

 

Najważniejszą osobą  w jego życiu  była babka – piękna kobieta, malarka i  nauczycielka malarstwa. Mały Resa uczył się  malarstwa  i gry na różnych instrumentach, korzystał z bogatej domowej biblioteki. Rewolucja  zniszczyła ten   wspaniały,   barwny  europejski świat, z którego utratą  chłopiec  nie mógł  się  pogodzić.  Piękne paryskie stroje zastąpiły ciemne  burki, które stały się jego obsesją. Kobiety na jego obrazach jakby ponosiły winę  za noszenie tych  katorżniczych  w upale  strojów. Wspierany przez  rodzinę,  uciekł z Iranu i przez pustynie, Pakistan, Rumunię  dotarł do  Berlina. Związał się z Kunsthaus Tacheles – samorządną  wspólnotą  tworzącą Centrum  Sztuki  przy Oranienburger  Strasse. Resa  był  współtwórcą tego miejsca,  gdzie  spotykali  się  artyści z całego świata,  można  było kupić dzieła sztuki; z czasem Tacheles   stało się miejscem kultowym w Berlinie.  Resa  był gwiazdą tego miejsca,  sprzedawał setki obrazów. W latach 2005-2012   prowadził własną  galerię Ora et Labora,  gdzie  wystawiał  swoje dzieła. Wraz z  innymi  artystami  reżyserował musicale i  przedstawienia.     W 2016 roku  Resa otworzył nową galerię  w Berlin-Mitte  – Galerie Lottum.

Resa Mashoodi jest dziś  najbardziej  charakterystycznym artystą alternatywnym środowiska berlińskiego, uważa, że  sztuka pomaga  nam w przeżywaniu tego coraz  bardziej skomplikowanego i  coraz  częściej  nieludzkiego  świata. Dla Resy istotna  jest wolność  artysty, której wartość,  po młodzieńczych przeżyciach w Iranie,  szczególnie docenia, żyjąc w  wyjątkowym  dla wolności artystycznej  miejscu, jakim  jest  dzisiejszy Berlin.

Wielkie  gratulacje  dla Twórczyni obu tych wystawy,  przybliżającej   dzieła  dwóch znakomitych arabskich artystów. Artyści o odmiennym temperamencie przemawiają językiem tradycji europejskiej  zespolonej  z ich rodzimą tradycją,  co daje  niezwykłe efekty, pobudza  do dyskusji  i ponownie  zmusza  do  przewartościowania  tez sławnej w latach 80. książki  Saida Orientalism. Ten wybitny znawca literatury i muzyki  nie zajmował się  sztukami plastycznymi.  W  relacjach  Wschodu z Zachodem  widział same  negatywne  strony. A tu mamy doskonały przykład pozytywnych  inspiracji  artystów  Wschodu  sztuką zachodnią,  dających  podstawy  do wzajemnego, tak potrzebnego, zrozumienia.

 

Katalogi   w formie  albumów z esejami  w języku polskim i angielskim:

Potęga koloru. Malarstwo Abdulqadera Al  Raisa, 30 czerwca – 8 września 2019, Muzeum Narodowe w Gdańsku,  Gdańsk  2019;   

Siła kobiecości. Obrazy Resy Mashoodiego, 7 lipca – 8 września 2019, Muzeum Narodowe  w Gdańsku,  Gdańsk 2019   

Ostatnie publikacje

SPRAWOZDANIE I BIBLIOGRAFIA / REPORT AND BIBLIOGRAPHY 2000-2015
więcej
SZTUKA I KRYTYKA / ART AND CRITICISM KOMUNIKAT ZARZĄDU POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA, nr 7-8 (82-83)
więcej
KULTURA ARTYSTYCZNA T. 2
więcej
STUDIA Z ARCHITEKTURY NOWOCZESNEJ / STUDIES ON MODERN ARCHITECTURE, T. 6
więcej
ARTE DE AMERICA LATINA – SZTUKA AMERYKI ŁACIŃSKIEJ, NR 8
więcej
WORLD ART STUDIES 2018 T. 18
więcej
DAGEROTYP 2018 NR 1 (25)
więcej
POZA SERIAMI
więcej
ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW SZTUKI / SOURCES FOR ART HISTORY, T. IV
więcej
ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW SZTUKI / SOURCES FOR ART HISTORY, T. V
więcej
ART OF THE ORIENT, T. 7
więcej
PAMIĘTNIK SZTUK PIĘKNYCH / FINE ART DIARY, T. 8
więcej
SERIES BYZANTINA. STUDIESON BYZANTINE AND POST-BYZANTINE ART, VOL. XVI
więcej
STUDIA O SZTUCE NOWOCZESNEJ / STUDIES ON MODERN ART, T. 6
więcej
SZTUKA EUROPY WSCHODNIEJ / ИСКУССТВО ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ / THE ART OF EASTERN EUROPE T. VI
więcej
POZA SERIAMI / OUT OF SERIES
więcej
SZTUKA I KRYTYKA / ART AND CRITICISM KOMUNIKAT ZARZĄDU POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA, nr 9 (84)
więcej

Ważna informacja

Zamknij
Ta strona używa plików cookies, aby ułatwić korzystanie z Serwisu. Jeżeli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku możesz zmienić ustawienia swojej przeglądarki. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. Więcej na temat plików cookies w Polityce cookies.