Hasło Instytutu
Polska wersja Polska wersja Polska wersja English version

Aktualności

2022-11-25


Conference Art of communication and communication through art in Asia and Africa

1, 2 December 2022
University of Warsaw Library, Dobra 56/66, room 315, 3rd floor

Organisers: Research Centre of Culture and Art of Asia and Africa, Faculty of Oriental Studies,
University of Warsaw & Polish Institute of World Art Studies

Day I: 1 December 2022

9.00 Opening session: Welcome by Professor Jerzy Malinowski and Professor Piotr Taracha

9.30 Keynote by Professor Wolbert Smidt, “Discussing visuality in Ethiopian Orthodox churches. Art as an instrument shaping discourses on war, conflict and communality”. Link for the morning session: https:// uw-edu-pl.zoom.us/j/98458083163?pwd=SUE2TjAwVDh4OElsaWNMRFRxU0VGUT09

10.20 - 10.30 - Coffee break

10.30 - 11.40 Session 1

1.  Prof. Joanna Jurewicz, “Art, mysticism and conceptual blending" 

2.  Dr. Stanisław Jaśkowski, ‟The art of the Persian document as the means of communication”

3.  Dr. Aleksandra Kajdańska ‟The transcultural significance of costume books on the example of the Spanish Boxer Codex in Renaissance Europe”  Discussion

11.40 - 11.50 Coffee break

11.50 - 13.00  Session 2

1.  Dr. Magdalena Łaptaś ‟Communications through wall paintings in Medieval Nubia”

2.  Yetmgeta Alemneh, ‟Communicating with material: History and symbolism of the musical instruments of the EOTC and its relationship with other Orthodox Churches”

3.  Dr. Magdalena Maciudzińska-Kamczycka, ‟Painting in colour: The Ethiopian pride and Israeli receptiveness to African art.” Discussion

13.00 - 14.30 Lunch break

14.30 - 16.00 Session 3

1.  Prof. Hanna Rubinkowska-Anioł ‟Dressing up the Ethiopian diaspora in traditional clothes”

2.  Dr. Zuzanna Augustyniak “A true Ethiopian” – Abiy Ahmed Ali’s usage of Ethiopian cultural keywords  3. Kinga Turkowska ‟Communication through art - the case of Oromo Cultural Center in Addis Ababa. The role of art in empowering the Oromo identity”

4. Dr. Nagmeldin Karamalla ‟The role of enthusiasm songs and poetry in Sudanese conflicts, wars and revolutions” Discussion

16.00-16.10 Coffee break

16.10-17.20 Session 4  

1.  Dr. Marta Widy-Behiesse, ‟European stand ups by Muslim performers in the context of postcolonial discourse”

2.  Lidia Gerc ‟Tsunami Museum in Banda Aceh as memorial center” 

3.  Dariusz Skonieczko, ‟The problem of conducting an interview using instant messaging programs, for example the Batonga callers from Zimbabwe” Discussion

17.20-17.30 Coffee break

17.30 - 18.10 Round table: “Cross-cultural communication in the art of the Japanese Way of Tea: a few cases from the practitioner perspective” (organized by Urszula Mach-Bryson with participation of Prof. Ahmad Saqfalhait and Sara Klingenstein). Link for the round table: https://uw-edu-pl.zoom.us/j/92966875132?pwd=Qm52TzVocnZ1YVFRU0xBTzdWT0tWZz09

18.30 Concert

Day II: 2 December 2022

9.30 Keynote by Prof. Monika Zin, “From the Artists' Toolbox: Techniques of Narrative Representations in South and Central Asia”

10.20 - 10.30 - Coffee break

10.30 - 11.40  Session 5

1.  Prof. Tomasz Torbus, „Remarks on supposed artistic relations between thirteenth- and fourteenth- century Prussia and the Islamic and Byzantine cultures in the Middle East” 

2.  Dr. Maciej Czyż, ‟The correspondence of the patriarchs of Antioch and Alexandria, Agapios and Elijah”

3.  Dr. Lidia Tuwalska-Napiórkowska, ‟The folktale of Rustam in Neo-Aramaic: the art of storytelling”

Discussion 11.40 - 11.50 Coffee break

11.50 - 13.00  Session 6

1. Dr. Anna Zalewska, ‟Contemporary Japanese calligraphy as seen through the categories on major calligraphy exhibitions”

2. Urszula Mach-Bryson, ‟Cross-cultural communication in the art of the Japanese Way of Tea: a few cases from the practitioner perspective”

3. Paulina Koniuch, ‟Visual arts as means of expressing identity among the youngest generation of Tibetans” 

Discussion

13.00 - 14.30 Lunch break

14.30 - 15.40 Session 7

1.  Dr. Jolanta Czuczko, Karolina Komsta-Sławińska, ‟Chinese hanging scroll with a representation of a group portrait of ancestors (Qing Dynasty): transformations of meaning and function versus conservation decisions”

2.  Krzysztof Karwowski, ‟China: Art in propaganda. Propaganda in art”

4. Olgierd Uziembło, ‟Visual communication as identity expression”. Discussion

15.40-15.50 Coffee break

15.50-17.20 Session 8

1.  Dr. Karolina Kłoszewska, ‟Mariyamman’s true colours: What images of a Tamil goddess tell us about her”

2.  Aleksandra Rutkowska, „Palestinian rappers challenge sexism in Southwest Asia”

3.  Krzysztof Gutowski, “What and to whom does the Vedic ritual speak. The Communication potential of the Vedic sacrifice in the past and today” 

4.  Agnieszka Staszczyk, ‟Western viewers – eastern art objects. Reading the message, understanding the content, expanding knowledge about the world and the human species” Discussion

17.20-17.30 coffee break

17.30 Round table: “Challenges of presenting Asian art in Polish museums” (organized by Dr. Magdalena Pinker, Joanna Bojarska-Cieślik, Joanna Popkowska, Justyna Załęska). Link for the round table: https:// uw-edu-pl.zoom.us/j/94817773564?pwd=M1hGOFhMbWZpMnlUcjB6dnhSZG8rQT09

2022-10-28

 


2022-06-27


Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw
(Cross-cultural communication - Asia and Africa)

and

Polish Institute of World Art Studies

are announcing

International Conference
Art of communication and communication through art

in Asia and Africa

Call for Papers


Date: 1 st - 2 nd December 2022


The area of interest of the conference covers broad spectrum of problems related to communication with special impact of the role of art within the communication. We would like to encourage discussion on topics dealing with different cultures, periods and with the use of different methodologies. The conference aims to bring together academic researchers and scholars to exchange and share their experiences and research results on all aspects of cross-cultural communication. It wishes to provide an interdisciplinary platform to present and discuss recent trends and concerns as well as challenges encountered and solutions adopted in the fields of cross-cultural communication and art incorporated in different systems of communication.

The organizers invite individual papers and round tables (up to six participants) proposals.

Please send your abstracts of no more than 300 words to email address:
art-of-communication@world-art.pl 

Upon acceptance the organizers will notify authors by email.

Conference fee is 200 PLN (50 Euro). Reduced fee for students and ph.d. candidates is 100 PLN (25Euro). Participation for the members of the Polish Institute of World Art Studies is free.
Participants are expected to cover their accommodation and travel expenses in full.

Organizing Committee of the Conference:

Prof. Jerzy Malinowski (Polish Institute of World Art Studies)
Prof. Hanna Rubinkowska-Anioł (Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw; Polish Institute of
World Art Studies) – head

Dr. Marta Widy-Behiesse (Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw)

Dr Jakub Wilanowski-Hilchen (Faculty of Oriental Studies, University of Warsaw) – scientific secretary

2022-06-13

 

 

2022-06-01

Tatiana Karpova

Wystawa „Henryk Siemiradzki. Za przykładem bogów” w Galerii Tretiakowskiej

W Państwowej Galerii Tretiakowskiej w Moskwie 28 kwietnia 2022 roku została otwarta wystawa pt. „Henryk Siemiradzki. Za przykładem bogów” („Генрих Семирадский. По примеру богов”). Na wystawie zostało zaprezentowanych około 100 eksponatów – malarstwo, grafika, rzeźba, fotografie, dzieła sztuki użytkowej z 14 muzealnych i 6 prywatnych kolekcji, wśród których znajdują się: Państwowa Galeria Tretiakowska, Państwowe Muzeum Rosyjskie, Narodowe Muzeum Sztuki Republiki Białoruś, Narodowa Galeria Armenii. Zasięg geograficzny jest szeroki: nie tylko Moskwa i Petersburg, ale także Niżny Nowogród, Wielki Nowogród, Peresław Zaleski, Sierpuchów, Saratów, Omsk… W większości prace Siemiradzkiego trafiły do tych kolekcji z państwowych i byłych prywatnych kolekcji w Moskwie i Piotrogrodu po rewolucji 1917 roku. Nowa władza postrzegała sztukę Siemiradzkiego jako przestarzałą, burżuazyjną, ideologicznie wrogą i dlatego starano się usunąć dzieła artysty z ekspozycji stałej i wysłać jak najdalej od centrum – do regionów. Dlatego urządzenie wystawy indywidualnej prac Siemiradzkiego to proces złożony i kosztowny.

Niewątpliwie dużym sukcesem jest możliwość zaprezentowania na wystawie wielkoformatowego płótna Siemiradzkiego Zaufanie Aleksandra Macedońskiego do lekarza Filipa (1870, Narodowe Muzeum Sztuki Republiki Białoruś, Mińsk), za które artysta otrzymał wielki złoty medal na wystawie w Cesarskiej Akademii Sztuki. To z kolei umożliwiło młodemu adeptowi sztuki wyjazd do Włoch na dłuższy okres na koszt Akademii. Obraz był początkowo przechowywany w Muzeum Akademii Sztuki w Petersburgu, następnie w Państwowym Muzeum Rosyjskim, w 1931 roku zaś został przekazany do Galerii Tretiakowskiej, a w 1957 roku wysłany do Mińska. Włączenie obrazu do wystawy w Moskwie wymagało skomplikowanych zabiegów konserwatorskich ze strony Muzeum w Mińsku oraz Galerii Tretiakowskiej. W celu zapewnienia bezpieczeństwa podczas transportu płótno zostało umocowane na specjalnej desce, transport ramy odbywał się osobno. W pracowni konserwacji malarstwa olejnego w Galerii Tretiakowskiej pod nadzorem jej kierownika Andrieja Gołubiejki przy współudziale konserwatorów muzeum w Mińsku została wykonana kompleksowa konserwacja obrazu.

il. 1. Henryk Siemiradzki,  Po kąpieli, 1895 – naprzeciw

Wystawa „Henryk Siemiradzki. Za przykładem bogów” – to długo wyczekiwany projekt dla Galerii Tretiakowskiej. Stanowi on swego rodzaju kontynuację wystawy „Zniewoleni pięknem” („Пленники красоты”, 2004-2005), która zaprezentowała publiczności szeroki wachlarz dzieł akademickich  z XIX wieku,  pozostających przez długi czas w zapomnieniu. Wystawa cieszyła się dużym powodzeniem i w ograniczonym zakresie została pokazana następnie w 7 różnych muzeach, nie tylko zresztą rosyjskich. Twórczość Siemiradzkiego na wystawie „Zniewoleni pięknem” została zaprezentowana dosyć obszernie. Niebawem pojawił się pomysł urządzenia w Galerii Tretiakowskiej  wystawy monograficznej artysty. Ekspozycja była kilkakrotnie odkładana w czasie. Tak się złożyło, że w 2021 roku został zakończony międzynarodowy projekt (2015-2020), koordynowany przez Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata w Warszawie, poświęcony przygotowaniu pełnego katalogu dzieł malarskich Henryka Siemiradzkiego. Galeria Tretiakowska aktywnie uczestniczyła w tym przedsięwzięciu. Publikacja katalogu pozwoliła na oparcie się w trakcie organizacji wystawy na nowych ustaleniach dotyczących datowania oraz interpretacji dzieł malarza. 

il. 2 . Henryk Siemiradzki, Pieśń niewolnicy, 1884 – na wprost

Wystawa, wychodząc z obecnych możliwości, prezentuje retrospektywę dzieł Henryka Siemiradzkiego, zgrupowanych według kategorii tematycznych, zestawionych z pracami artystów mu współczesnych – malarzy z jego kręgu. Włączenie do wystawy ponadto prac artystów końca XX – początku XXI wieku daje możliwość obszernej analizy takich zagadnień, jak akademizm, spuścizna tradycji antycznej i pojęcie piękna w sztukach przedstawiających.

Tytuł wystawy został zapożyczony z nazwy obrazu Siemiradzkiego z 1888 roku Za przykładem bogów, przechowywanego w Narodowej Galerii Armenii w Erywaniu. Artysta wykonał później kilka replik płótna. Znane są autorskie powtórzenia z 1879, 1899 lat. Obraz został nabyty przez Aleksandra III w 1889 roku z wystawy w Cesarskiej Akademii Sztuki. Płótno otwiera wystawę moskiewską, odgrywając rolę swoistego epigrafu. Z jednej strony prezentuje ono typowe rozwiązania stosowane przez artystę w „antycznych idyllach”, z drugiej – przygotowuje widzów do podwójnej optyki wystawy – dialogu ze spuścizną artystyczną, momentami podszytego ironicznym podtekstem.

Co przynoszą cykliczne nawroty do spuścizny sztuki klasycznej w ciągu wieków, w jaki sposób tradycja ta jest przyswajana w różnych okresach? Oto kilka pytań, które stawia wystawa prac Siemiradzkiego w Galerii Tretiakowskiej.  

il. 3. Henryk Siemiradzki, Bachanalia, 1886-1890

Henryk Siemiradzki (1843-1902) – to czołowa postać sztuki późnego akademizmu, jeden z najbardziej rozpoznawalnych malarzy XIX wieku, wybitny przedstawiciel akademizmu europejskiego, chluba Cesarskiej Akademii Sztuki, wielki malarz historyczny, twórca wielu malowideł w świątyniach i pałacach, autor słonecznych antycznych idylli. Obecnie twórczość Siemiradzkiego doczekała się kolejnej fali zainteresowania.

Polak z pochodzenia, Henryk Siemiradzki urodził się w Nowo-biełgorodzie niedaleko Charkowa, w rodzinie pułkownika carskiej armii. Uczył się w Charkowie i Petersburgu, a większą część swojego twórczego życia spędził we Włoszech. Siemiradzki zyskał sławę jako autor monumentalnych płócien na tematy z historii antycznej. Artysta zaskarbił sobie uznanie w kręgach artystycznego establishmentu, ale był krytykowany za „odejście od rzeczywistości” w swoich pracach ze strony demokratycznie nastawionej krytyki w Rosji i Polsce.

Twórczość Siemiradzkiego przynależy zarówno do rosyjskiej, jak i do polskiej kultury, ale przede wszystkim do spuścizny europejskiego późnego akademizmu. Nazywano artystę „ostatnim klasykiem” sztuki XIX wieku, który tworzył w okresie panowania tendencji realistycznych. Jego antyk zachowuje pozory prawdopodobieństwa. Na wielko- i małoformatowych płótnach daleki świat starożytnych cywilizacji zostaje przywrócony do życia za pomocą iluzji słonecznego światła. Biegle posługując się warsztatem, artysta w sposób sugestywny przekonuje widza o tym, że antyk – to nie złoty sen, który się przywidział ludzkości, ale przeszłość. Stworzony przez niego obraz antyku, taki namacalny, zmysłowy, stał się swego rodzaju wzorcem dla innych twórców, jego obrazy były źródłem dla dzieł literackich, poświęconych życiu w tamtych czasach. W dziełach mistrza klasycystyczne formy organicznie współgrają z rodzajową treścią, tworząc osobliwą stylistyczną hybrydę. Swoją twórczością Siemiradzki aktywnie uczestniczył w modernizacji doktryny akademickiej, wprowadzając do sztuki nowe tendencje, przyswojone z realizmu, impresjonizmu i symbolizmu.

Głównym tematem obrazów Siemiradzkiego jest historia i codzienność, wydarzenia i losy bohaterów antycznej Grecji i Rzymu. Malarz osiąga niebywałe prawdopodobieństwo w odtwarzaniu świata antycznych cywilizacji dzięki wyjątkowym zdolnościom, a także dogłębnej wiedzy historycznej, ubierając swoją wizję w zmysłową, perfekcyjnie opanowaną formę artystyczną. Siemiradzki podzielał pogląd na antyk jako źródło, podstawę kultury europejskiej. W takiej perspektywie obrana tematyka pozwoliła artyście na pozostawanie w swojej twórczości ponadnarodowym, odczuwanie siebie jako Europejczyka w szerokim tego słowa znaczeniu. W XIX wieku dominował pogląd, że geniusz i narodowość są wręcz synonimami. Henryk Siemiradzki, ze względu na kosmopolityzm swojej twórczości, był postrzegany jako obcy zarówno w kontekście rosyjskiej szkoły narodowej, jak i polskiej. Zanim zdołano wypracować inną optykę recepcji twórczości Siemiradzkiego, upłynęło sto lat, odmierzanych wysiłkiem kilku pokoleń badaczy.

Siemiradzki otrzymał klasyczne wykształcenie: ukończył gimnazjum i uniwersytet, znał łacinę i grekę. Gimnazjum klasyczne, podstawa polityki Rosji w zakresie kształcenia, stanowił jedno ze źródeł jego twórczości i jeden z czynników popularności jego antycznych idylli wśród wyrobionych widzów i dworu carskiego. 

W centrum systemu wartości akademizmu oraz twórczości Siemiradzkiego znajduje się idea piękna. Na fali rewaloryzacji wartości estetycznych w sztuce wśród odbiorców oraz środowiska artystycznego w latach 80. XIX wieku popularność sztuki artysty, która przez znanego rosyjskiego krytyka Władimira Stasowa i jego zwolenników była postrzegana jako przykład obojętności wobec bolączek życia, osiągnęła swój szczyt. Wart odnotowania jest również fakt, że ponowny jej renesans nastąpił na przełomie XIX i XX wieku, kiedy na artystycznym firmamencie zjawiło się nowe pokolenie malarzy, takich jak Michaił Wrubel i artyści ze stowarzyszenia „Mir Iskusstwa”, stawiających sobie za cel modernizację sztuki rosyjskiej. Sztuka akademicka, reprezentowana przez twórczość najbardziej utalentowanych malarzy, była strażniczką tradycyjnych wartości malarskich oraz warsztatu artystycznego. W okresie konfrontacji akademizmu i realizmu „pieriedwiżników”, piękna wewnętrznego i zewnętrznego, etyki i estetyki – akademizm pobudzał widza do percypowania estetycznie pojętej formy. 

Najwięcej uwagi na wystawie w Galerii Tretiakowskiej poświęcono dziełom, inspirowanym sztuką i historią starożytnej Grecji i Rzymu. Antyk został ukazany w twórczości Siemiradzkiego jako przeciwstawność dwóch pierwiastków – słonecznego „apolińskiego” i nocnego „dionizyjskiego”. Scenom antycznych idylli zostały przeciwstawione sceny odurzających orgii i okrutnych kaźni. Według artysty, sięganie po tematy z antyku dawało sposobność nie tylko do ukazania piękna pejzaży i wizerunków bohaterów antycznych, ale też przebudzenia pokładów duchowości i moralności w człowieku i społeczeństwie.

 

il. 4.  Stefan Bakałowicz: W poczekalni Mecenasa, 1890 (z lewej); Gladiatorzy przed wyjściem na arenę, 1891 (z prawej); Pius Weloński, Gladiator -  Ave Caesar, morituri te salutant , 1881

Oponenci z obozu „demokratycznego” w sztuce przezywali „zniewolonych pięknem” – „lekkomyślnymi artystami”. W swojej twórczości malarze akademiccy istotnie gloryfikowali piękno natury, urodę kobiety, zmysłowe uroki życia. Ciemne strony rzeczywistości, odwrotna strona życia, socjalne i psychologiczne konflikty interesowały ich pośrednio. Uważali, że sztuka powinna uwznioślać człowieka nad prozą życia, wytrącać go ze znudzenia powszedniością, kształcić, а jednocześnie cieszyć oko. Ale nie należy myśleć, że artyści z tego kręgu byli zupełnie odizolowani od trosk i problemów właściwych dla współczesności. Tematy niewolnictwa, upodlenia człowieka, barbarzyństwa okrutnej władzy, przeczucie nadchodzącego przełomu w historii, narodzin nowej etyki chrześcijańskiej, która miała wywrócić na nice stary świat, pogrążony w przywarach i samouwielbieniu, zostały wyartykułowane w twórczości malarzy, zaprezentowanych na wystawie. Pod koniec XIX wieku Europa przypomniała sobie o upadku Imperium Rzymskiego. „Cały nasz ród – pisał Dmitrij Mierieżkowskij – podobnie do Gladiatora na arenie, przed nowym wiekiem śmierci oczekuje”.

Antyk uosabiał dla Siemiradzkiego nie tylko pojęcie piękna, lecz także pojęcie wolności. Idea obywatelskiej wspólnoty, której członkowie są wyjęci spod czyjejkolwiek osobistej władzy, przy jednoczesnym poczuciu obowiązku wobec polis, była bliska Siemiradzkiemu. Postaci występujące na jego płótnach są nie tylko piękne zewnętrznie, ale też zachowują się i czują jak wolni ludzie.

Oś wystawy i jej punkt kulminacyjny stanowi jedno z największych płócien Siemiradzkiego – Fryne na święcie Posejdona w Eleusis (1889, Państwowe Muzeum Rosyjskie), które zostało nabyte w 1889 roku z wystawy indywidualnej artysty przez cesarza Aleksandra III. W grudniu 1886 roku Siemiradzki pisał do konferenc-sekretarza Cesarskiej Akademii Sztuki Piotra Isiejewa:

Od dawna marzę o scenie z życia Greków, która dałaby sposobność do sięgnięcia po klasyczne piękno w jej przedstawieniu. W tej scenie znalazłem ogromny materiał! Słońce, morze, architektura, piękno kobiece i niemy zachwyt Greków w obliczu najpiękniejszej kobiety tamtych czasów, zachwyt narodu-artysty, w niczym niepodobny do współczesnego cynizmu wielbicieli kokot (OR RGB. F. 498, jed. chr. 17., l. 17).

Ostatnie słowa prawdopodobnie miały stanowić aluzję do obrazu Jean-Léona Gérôme’a Fryne przed aeropagiem (1861, Kunsthalle, Hamburg), w którym krytyka dopatrzyła się smakowania nagości, potraktowanej nazbyt współcześnie. Siemiradzki dążył do zdystansowania się od salonowej mdławej produkcji, która zdominowała gatunek aktu w europejskim malarstwie drugiej połowy XIX wieku.

Bohaterka obrazu Siemiradzkiego – to antyczna hetera Fryne, która według legendy pozowała Praksytelesowi do posągu Afrodyty Knidyjskiej, a malarzowi Apellesowi do Afrodyty Anadiomene. Siemiradzki otwarcie cytuje antyczne pierwowzory, rozwijając tematy: „Fryne jako modelka do posągu bogini”, „Fryne jako ożywający posąg”, „Fryne bogini”. Fryne Siemiradzkiego nie jest napiętnowana etycznie, jest dumna ze swojego doskonałego piękna, pozwala zgromadzonym na przyglądanie się i podziwianie jej urody. Naturalność nagości, piękno ludzkiego ciała, podnoszone do poziomu ideału przez sztukę Grecji i Rzymu, stanowiły dla Siemiradzkiego cel, do którego dążył w swojej sztuce. 

 

il. 5.   Henryk Siemiradzki, Fryne na święcie Posejdona w Eleusis, 1889

W 1885 roku Gleb Uspienskij napisał esej Wyprostowała (Вупрямила), w którym rzeźba Wenus z Milo znajdująca się w Luwrze w sposób zbawienny oddziałała na duszę wiejskiego nauczyciela Triapuszkina. Paląca potrzeba kontaktu z antycznym posągiem jako źródłem zdolnym ocalić jego własną duszę pojawia się u bohatera po obejrzeniu szokujących obrazów, prezentujących zarówno rosyjską, jak i zachodnią rzeczywistość z ich społecznymi bolączkami, występkami, biedą, okrucieństwem czy surowością obyczajów. Posąg Wenus z Milo dał mu radość „odczuwania siebie jako istoty ludzkiej”, nadzieję na „świetlaną przyszłość”. Dodajmy, że zmysłowa miękkość ciała bohaterki z płótna Siemiradzkiego także nie wyklucza podobnego „wyprostowującego”, oczyszczającego działania. Zmysłowość, „słoneczność”, barwność Fryne – to odpowiedź na oczekiwania dotyczące sztuki, która wychodziłaby naprzeciw naturalnym potrzebom człowieka –światła, dobra czy piękna.

Równolegle do tematyki antycznej Siemiradzki rozwijał w swojej twórczości temat ewangeliczny. Po raz pierwszy zderzenie dwóch światów – świata chrześcijaństwa i jego wartości ze światem pogańskim – pojawia się w monumentalnym płótnie Jawnogrzesznica (1873, Państwowe Muzeum Rosyjskie, Petersburg). Połączenie efektów plenerowych i tematu ewangelicznego dało możliwość stworzenia iluzji prawdopodobieństwa legendarnych wydarzeń. Obraz Jawnogrzesznica rozpoczął nieduży ewangeliczny cykl w spuściźnie Siemiradzkiego, do którego należą: Chrystus u Marii i Marty (1886, PMR), Chrystus i samarytanka (1890, Lwowska Narodowa Galeria Sztuki im. Borysa Woźnickiego), Chrystus wśród dzieci (1900-1901, Muzeum Narodowe w Warszawie; kolekcja prywatna), w których wspólnym ogniwem była postać Chrystusa – harmonijna, spokojna. W odróżnieniu od wielu ówczesnych artystów Siemiradzki nie próbował zerwać z wielowiekową tradycją ujmowania Chrystusa, przeciwnie, on ją kontynuował, i co więcej – utwierdzał.

Oprócz malarstwa sztalugowego na wystawie można zobaczyć prace artysty, związane ze  świątynią Chrystusa Zbawiciela w Moskwie. Po raz pierwszy w kontekście wystawy Siemiradzkiego zostały pokazane fragmenty fresku Ostatnia wieczerza. W 1885 roku Ostatnia wieczerza ze względu na wilgoć uległa zniszczeniom i została poddana konserwacji, co jednak nie powstrzymało procesu destrukcji warstwy malarskiej. Pod koniec lat 90. XIX wieku specjalna komisja wydała opinię o złym stanie zachowania pracy. Niektóre najlepiej utrzymane fragmenty tynku z malowidłem zostały ostrożnie zdjęte ze ściany i poukładane na przechowanie do skrzyń. Żyjący w Rzymie artysta zgodził się na powtórzenie malowidła, tym razem na specjalnie przygotowanej do tego miedzianej półkopule. Latem 1901 roku, już ciężko   chory,     Siemiradzki      przyjeżdżał  do     Rosji,   żeby   nadzorować

 

il.  6. Henryk Siemiradzki, Ostatnia wieczerza – fragmenty, 1879

przygotowania do pracy, jednak nie zdążył zrealizować zamierzeń. Po śmierci artysty według zdjęć i fragmentów oryginalnego malowidła Ostatnia wieczerza została odnowiona przez artystę Wasilija Sawińskiego. W 1931 roku świątynia została zburzona. Prace wielu artystów, biorących udział w dekoracji wnętrz, zostały bezpowrotnie utracone. Dzisiaj o malowidłach dla świątyni Chrystusa Zbawiciela dają pojęcie wyłącznie fotografie, szkice, przechowywane w zbiorach Muzeum Rosyjskiego, nieliczne zachowane fragmenty malowideł, a także kopie autorstwa innych artystów drugiej połowy XIX – początku XX wieku. Cudem zachowała się kompozycja Święty Aleksander Newskij przyjmuje papieskich legatów (Państwowe Muzeum Historyczne, Moskwa). Oprócz tego, na szczęście, ocalały fragmenty fresku Siemiradzkiego Ostatnia wieczerza (1879). Zostały one zdjęte ze ściany świątyni Chrystusa Zbawiciela w latach 1907-1908; w 1931 roku przekazano je na przechowywanie do Galerii Tretiakowskiej, obecnie znajdują się w Muzeum świątyni Chrystusa Zbawiciela, która została odbudowana (1994-2000). W kontekście wystawy dzieł Siemiradzkiego są one pokazywane po raz pierwszy. Zwiedzający wystawę i dziennikarze wykazują duże zainteresowanie dla tej części ekspozycji.

Malowidła w świątyni Chrystusa Zbawiciela to największa realizacja Siemiradzkiego dla cerkwi. Na równi ze Świecznikami chrześcijaństwa (1876, Narodowe Muzeum, Kraków) otwierają dojrzały okres twórczości malarza. Właśnie w tym czasie Siemiradzki w pełni uświadomił sobie pokłady własnych możliwości, specyfikę własnego talentu i jego granice, a współcześni obserwowali narodziny na horyzoncie narodowej sztuki gwiazdy o międzynarodowym zasięgu. Kompozycja Siemiradzkiego Ostatnia wieczerza uczyniła nazwisko Siemiradzkiego znanym. Była wielokrotnie powtarzana w wielu stołecznych i prowincjonalnych świątyniach.


il. 7.   Henryk Siemiradzki, Trudny wybór – Wazon czy kobieta?, II wersja, 1887

Rozczarowania kuratora często są związane z odmową prywatnych właścicieli oraz muzeów. Wystawa dzieł Siemiradzkiego nie była tu wyjątkiem: ze względu na trudności związane z demontażem i transportem zachowanego fragmentu fresku dla świątyni Chrystusa Zbawiciela Aleksander Newski przyjmuje delegatów papieskich (1877), a także wielkoformatowych płócien z Cyklu słowiańskiego – Pogrzeb wodza Rusów w Bułgarze (1883) oraz Ofiary wojowników Światosława (1884) z kolekcji Państwowego Muzeum Historycznego w Moskwie – nie zostały one pokazane na wystawie. Obrazy ze „Słowiańskiego cyklu” były przeznaczone do sali X wieku – „epoki żelaza”, poprzedzającej przyjęcie chrześcijaństwa, i powinny były demonstrować okrucieństwo starożytnych pogańskich obyczajów i obrzędów, sprzężonych z rytualnymi zabójstwami ludzi i zwierząt, co z kolei miało nasuwać myśl o etapie chrystianizacji jako dobru koniecznym.

Te ważne dla twórczości Siemiradzkiego prace na zamówienie, nad którymi artysta pracował przez wiele lat, zostały zaprezentowane na wystawie za pośrednictwem szkiców ze zbiorów Galerii Tretiakowskiej i Muzeum Rosyjskiego, a także multimediów.

Na wystawie prace artysty dopełniono dziełami malarzy i rzeźbiarzy kręgu Siemiradzkiego: Stefana Bakałowicza, Wilhelma Kotarbińskiego, braci Pawła i Aleksandra Swiedomskich, Fiodora Bronnikowa i Piusa Welońskiego. Poszerzają one rozumienie akademizmu jako istotnego zjawiska artystycznego w tym okresie. W pracach ówczesnych artystów antyczność zostaje ukazana w postaci wielofigurowych efektownych widowisk, krwawych dramatów i kameralnych idyllicznych scen.

Do ekspozycji została włączona praca Róże – rozkosz miłości (Przygotowania do święta) Lawrence’a Alma-Tademy (1897, Państwowe Muzeum-Rezerwat Pawłowsk), specjalizującego się w przedstawianiu antycznych idylli, uznawanego za oponenta i prekursora Henryka Siemiradzkiego. Obraz został nabyty przez Mikołaja II na Światowej Wystawie w 1900 roku w Paryżu. Ta praca eksponowana jest w dialogu z dziełami współczesnych artystów Wiktora Kuzniecowa i Olega Masłowa – serią fotografii żywych obrazów w duchu antycznych uczt, zainscenizowanych i sfotografowanych w okolicach Petersburga – Hommage dla Alma-Tademy (1997).

Zaprezentowany na wystawie zestaw dzieł współczesnych artystów – twórcy Nowej Akademii Timura Nowikowa, Olega Masłowa i Wiktora Kuzniecowa, Olgi Tobreluts, Aristarcha Czernyszewa, a także Walerija Koszliakowa, autora melancholijnych ruin, Tymoteusza Parszczykowa, włączając w to jego serię fotografii „Times New Roman” – daje sposobność przyjrzenia się recepcji klasycznej spuścizny, wraz z naczelną dla niej ideą piękna, w sztuce naszych czasów, a także zestawienia tych procesów z kolejnymi nawrotami do antyku w XIX i XX wieku. Złożony, wielowarstwowy projekt, nieograniczony do twórczości wyłącznie samego Siemiradzkiego, zyskał otwartą strukturę, umożliwiającą dialog ze współczesnością. 

Końcowa część wystawy, ulokowana w wewnętrznym podwórzu Galerii Tretiakowskiej na Krymskim Wale (Nowa Tretiakowka), prezentuje widzom Wielką antyczną głowę (2020) autorstwa Aristarcha Czernyszewa. Z idealizowanego portretu spogląda twarz Aleksandra Macedońskiego o charakterystycznych bujnych, gęstych włosach, przepasanych wstążką. Na jego twarzy, podobnie jak na ekranie komputera, ciągle obraca się znak resetu. Aristarch Czernyszew i kuratorzy wystawy jak gdyby zadają pytanie widzom: czy możliwy jest reset antycznej spuścizny, twórczości Siemiradzkiego i późnego akademizmu? 

Melancholijna nuta zanikającego piękna zaczyna wybrzmiewać na wystawie, poczynając od cyklu fotografii Olgi Tobreluts, w którym rzeźba Czuwanie Aleksandra Macedońskiego, autorstwa znanego rosyjskiego rzeźbiarza XVIII wieku Michaiła Kozłowskiego, stopniowo zaczyna się rozpływać w mglistej przestrzeni. Czerwoną nicią przewija się w monumentalnych malowidłach na karbowanym kartonie Wasilija Koszliakowa. Ten sam motyw pod innym kątem jest rozwijany w cyklu „Times New Roman” Tymoteusza Parszczykowa. Tutaj współczesne marmurowe kopie antycznych posągów z metkami na szyjach „marzną” w magazynach parkowych dekoracji pod otwartym niebem, rozlokowanych wzdłuż dróg prowadzących do elitarnych osiedli niedaleko Moskwy. Rzeźby te są przeznaczone do dekorowania domów „nowych ruskich” – „nowych ruskich Rzymian”. Parszczykow analizuje to, w jaki sposób antyczna i akademicka tradycja są rewidowane po raz kolejny jako oznaka władzy imperialnej, urastając w świadomości nowej politycznej i ekonomicznej elity do rangi synonimu „luksusowego dobra”.  

Dwudziestowieczne kopie na fotografiach Parszczykowa, umieszczone na ekspozycji, „spoglądają” w stronę oryginalnych antycznych posągów, a także na antyczne wazy ze zbiorów Państwowego Muzeum Sztuk Pięknych im. Aleksandra Puszkina. Stanowią analogię waz z prywatnej kolekcji Siemiradzkiego, które ten przedstawiał w swoich obrazach. Ponadto autentyczne antyczne rzeźby sąsiadują w przestrzeni ekspozycji z kopiami, które zamawiał Iwan Cwietajew, założyciel i pierwszy dyrektor Muzeum Sztuk Pięknych w Moskwie (obecnie Państwowe Muzeum Sztuk Pięknych im. Aleksandra Puszkina) na początku XX wieku w muzeach europejskich. Na przykład Trójnóg z Herkulanum (kopia z brązowego oryginału z I wieku p.n.e. – początku I wieku n.e. ze zbiorów Narodowego Muzeum Archeologicznego Neapolu, oryginał prawdopodobnie pochodzi ze świątyni Izydy w Pompejach), znajduje się w przestrzeni ekspozycji obok obrazu Siemiradzkiego Odpoczynek patrycjusza (1881, kolekcja prywatna, Moskwa). Na obrazie przed odpoczywającym w czasie sjesty patrycjuszem został przedstawiony właśnie wspomniany trójnóg. Cytowanie – to jedna z charakterystycznych cech sztuki późnego akademizmu, polega na wprowadzaniu w obręb pola obrazowego rozpoznawalnego przedstawienia zabytku w celu podjęcia intelektualnej gry z wyrobionym widzem. Zdolność do rozpoznania źródła cytatu stanowi warunek doświadczenia przyjemności przez odbiorcę, swoistej nagrody płynącej ze świadomości wdrożenia  w arkana tradycji artystycznej.  

Obraz Odpoczynek patrycjusza, jak i wszystkie dzieła z prywatnych kolekcji, został przebadany w trakcie przygotowań do wystawy w Dziale Badań Podstawowych Galerii Tretiakowskiej, co przyniosło wiele odkryć. Na przykład udało się odczytać imię na czerwonej etykietce zwoju w rękach podchmielonego towarzysza patrycjusza.  Anakreont – to znany poeta VI-V wieku, jeden z dziewięciu liryków starożytnej Grecji. Na zwoju, leżącym na marmurowej ławie, został zapisany wiersz ze zbioru antycznej poezji anakreontycznej – dzieł anonimowych autorów okresu hellenizmu, naśladujących Anakreonta:

γ μλαινα πνει,

πνει δνδρεα δ’ α γν.

πνει θλασσα ναρους.

δ’ λιος θλασσαν,

τν δ’ λιον σελνη.    

τ μοι μχεσθ’, ταροι,

κατ θλοντι πνειν.

 

Jak pije ziemia wilgotna,

Tak z ziemi – drzewa,

A morze pije z rzeczek,

A słońce pije z morza,

A księżyc pije ze słońca.

Przyjaciele moi, dlaczegóż

Wy pić mi nie dajecie?

Tłumaczenie na rosyjski: Michaił Gasparow (1998)

 

Po raz kolejny mamy możliwość przekonać się, że badanie twórczości tego artysty erudyty wymaga dogłębnego wniknięcia w sploty wątków, analizy źródeł literackich, uważnego odczytywania ukrytych symboli i alegorii, cytatów ze spuścizny sztuki światowej – tego, co było łatwiej dostępne dla współczesnych artyście widzów, a dzisiaj wymaga większych wysiłków.

W czasie przygotowań do wystawy zostały także odczytane napisy na ścianie domu w obrazie Aleksandra Swiedomskiego (1848-1911) Ulica w Pompejach (1882, Państwowa Galeria Tretiakowska), który został nabyty przez założyciela muzeum Pawła Tretiakowa od autora w 1882 roku. Dało to sposobność przyjrzenia się obrazowi pod innym kątem i zwrócenia uwagi na detale i sensy, które wcześniej umykały naszej uwagi. Obraz przedstawia rekonstrukcję antycznej architektury i bytu mieszkańców Pompejów, dla którego charakterystyczny widok stanowiły ciężkie powozy sunące po wąskich ulicach z głębokimi koleinami, z zaprzęgniętymi do nich niewolnikami – zamiast wołów i koni. Na ścianie po prawej stronie został umieszczony napis czerwoną farbą: 

 

AED

L. ALBVCIVM

M. CASELLIVM.AED

 

To tekst znanego graffiti w Pompejach, stanowiącego rodzaj „przedwyborczej agitacji”: „Edylem Lucjusz Albucjusz”, „Marek Kazeliusz edylem” – oto przykłady wyborczych haseł. Podobne teksty były pisane przez specjalnie wyszkolonych ludzi. Pomimo imienia mogły one zawierać określone charakterystyki kandydata – „uczciwy człowiek”, „ten nie roztrwoni skarb” itd. W Pompejach zostało znalezionych około 2600 podobnych

 

il. 8.   Aleksander Swiedomski,  Ulica w Pompejach, 1882  - z prawej

 

napisów. Edyle zarządzali bieżącymi sprawami miasta, sprawowali nadzór nad budownictwem i utrzymaniem świątyń, wodociągów, rynków. Napis, który został odtworzony przez Aleksandra Swiedomskiego, pochodzi z czasów przed wybuchem Wezuwiusza w 79 roku: wybory do lokalnej rady były w marcu, wybuch nastąpił w sierpniu. Artysta w sposób pośredni ukazuje nam kontrasty życia w antycznym mieście – z jednej strony – rozwój form demokratycznego zarządzania, wysoki poziom wykształcenia mieszkańców miasta, z drugiej – piętno niewolnictwa, ciężką, wyniszczającą fizycznie pracę. Napisy włączone do dzieła otwierają jego sens, nadając mu szerszy wydźwięk: Pompeje w przeddzień zagłady.

Dizajn wystawy, zaaranżowany przez znanego rosyjsko-niemieckiego architekta Siergieja Czobana i Aleksandrę Szejner, odsyła do formy antycznego amfiteatru i harmonijnie łączy eksponaty wystawy. Scenariusz celowo nie wytycza jasno określonej trasy zwiedzania i pozwala na poruszanie się w różnych kierunkach, a co za tym idzie – odkrywanie coraz to nowych aspektów twórczości Siemiradzkiego i artystów jego kręgu. Kolorystyczna kompozycja wystawy została ograniczona do dwóch barw – „pompejańskiej czerwieni” (rosso pompeiano) i perłowych szarości, które tworzą uroczysty, świąteczny nastrój, pozwalając na pełniejsze wybrzmienie prac malarskich.

Do ekspozycji zostały włączone trzy projekty o charakterze multimedialnym, które rozwijają takie problemy w twórczości Siemiradzkiego, jak stosowanie fotografii, różnorodność rysunkowej spuścizny artysty, „teatr alegorii” w zakresie monumentalno-dekoracyjnych płócien artysty. Wystawie towarzyszy obszerny program edukacyjny.

Publikacja przygotowana w związku z wystawą „Henryk Siemiradzki. Za przykładem bogów” różni się zawartością od wystawy. Jest poświęcona przede wszystkim twórczości Siemiradzkiego, w części albumowej zostały zaprezentowane malarskie i graficzne prace artysty ze zbiorów muzeów rosyjskich i krajów byłego ZSRR. Szczególna uwaga została poświęcona rosyjskim zleceniodawcom i kolekcjonerom dzieł Siemiradzkiego, wśród których byli zarówno członkowie carskiej rodziny, jak i zamożne kupiectwo, a także elita profesorska. Publikacja zawiera artykuły poświęcone różnym aspektom twórczości Siemiradzkiego związanej z Rosją, ilustrowaną kronikę życia, wcześniej niepublikowane listy z Petersburga, pisane przez młodego adepta sztuki, wówczas będącego studentem Akademii Sztuki. Listy zostały przygotowane przez pracowniczkę Działu Rękopisów Galerii Tretiakowskiej Anastazję Liszniewską i opatrzone szczegółowymi komentarzami. Wielokrotnie i wystarczająco obszernie były publikowane listy Iwana Kramskiego, Ilii Riepina, Nikołaja Gie, Wasilija Surikowa i innych mistrzów „demokratycznego skrzydła” rosyjskiej sztuki, ale listy ich oponentów – Henryka Siemiradzkiego, Fiodora Bronnikowa, Stefana Bakałowicza, Konstantina Makowskiego praktycznie nie były wydawane, co w rezultacie przełożyło się na wykreowanie jednostronnego, zniekształconego obrazu sytuacji artystycznej w drugiej połowie XIX – początku XX wieku. Publikacja spuścizny epistolarnej Siemiradzkiego i krytycznych wypowiedzi na temat jego twórczości miała na celu wypełnić tę lukę. Twórczość Siemiradzkiego i artystów jego kręgu jest impersonalna, osobowość zostaje ukryta za stylem. Publikacja listów artysty daje możliwość lepszego poznania psychologii jego twórczości i osobowości. W przestrzeń ekspozycji, oprócz komentarzy do poszczególnych działów oraz dzieł, zostały włączone cytaty z listów Siemiradzkiego, które przywołują jego osobisty głos.

Wystawa została zaaranżowana według przemyślanej koncepcji, która pozwala refleksyjnemu widzowi zagłębiać się w różnorodne tematy i sceny, powiązane między sobą. Jeden z nich stanowi cykliczne powracanie artystów różnych pokoleń do klasycznej spuścizny sztuki europejskiej. Dlaczego tak się dzieje? Które z założeń akademizmu są adaptowane w poszczególnych okresach? Czy istnieją warunki dla recepcji tej spuścizny współcześnie – zarówno przez widzów, jak i przez twórców? Czy w czasach współczesnych sztuka klasyczna zachowuje zdolność do „wyprostowywania”? W jaki sposób są sprzęgnięte tradycyjne wartości artystyczne i smak współczesnych elit. Czy ponadnarodowy charakter sztuki Siemiradzkiego, za który była ona krytykowana zarówno w Rosji, jak i Polsce – jest wadą czy walorem? Co rozumiał Siemiradzki oraz artyści jego kręgu przez pojęcie piękna?

Glamour, który stał się spadkobiercą kategorii piękna w XX wieku, dziś ujawnia coraz bardziej swoje nieetyczne i toksyczne oblicze. Zatem rodzina, naturalne środowisko, rozumiane jako warunki do zdrowego rozwoju i życia człowieka, ponownie zostały uznane za wartości bezwarunkowe. Eksponaty z wystawy „Henryk Siemiradzki. Za przykładem bogów” przypominają widzom, że podobne przełomy w świadomości społecznej zdarzały się niejednokrotnie, m.in. w przeddzień schyłku Imperium Rzymskiego i upadku Imperium Rosyjskiego. 

Słoneczne płótna Siemiradzkiego pobudzają do poszukiwania piękna i sensu w codzienności. Artysta proponuje widzowi, by na nowo odkrył „odwieczne prawdy”; recepta na wewnętrzną harmonię jest, wydawałoby się, prosta – spokój, ascetyczne, oparte na zasadach moralnych życie, bez zbytków, rodzina, dzieci, bezpośredni kontakt z naturą. Zatem twórczość artysty zawiera pocieszające przesłanie, tak bardzo nęcące, w które jednak tak trudno jest dzisiaj uwierzyć: „Raj na ziemi istniał, ciągle jest jeszcze możliwy, człowiek i człowieczeństwo mogą być szczęśliwi”. 

Siemiradzki zmarł w 1902 roku. Niedługo po jego śmierci mrzonki o nowym złotym wieku, o możliwości osiągnięcia wyżyn cywilizacji, zostały zniweczone przez koszmar wojny, a uspokajające i idylliczne motywy w sztuce końca XIX wieku w obliczu cywilizacyjnych przemian zaczęły wydawać się naiwne i „krótkowzroczne”, przeciwnie „dionizyjskie” płótna Siemiradzkiego, z wybuchającą energią chaosu i zła, wizerunki Nerona-Antychrysta – zyskały charakter spełnionych proroctw. 

Jestem wdzięczna Muzeom Narodowym w Krakowie i Warszawie za udostępnienie reprodukcji, bez których program wystawy multimedialnej i jej katalog byłyby niepełne. Jestem także bardzo wdzięczna kolegom z Polski i bezpośrednio prof. Jerzemu Malinowskiemu, prezesowi Polskiego Instytutu Studiów nad Sztuką Świata za radość wspólnej pracy w ramach przygotowań do katalogu dzieł Henryka Siemiradzkiego i możliwość udziału w konferencjach w Warszawie, Krakowie, Toruniu, Rzymie, za możliwość na zupełnie innym poziomie przyjrzenia się twórczości tego interesującego i barwnego artysty. 25-26 maja w Galerii Tretiakowskiej odbyła się konferencja, kontynuująca dyskusję na temat twórczości Siemiradzkiemu i artystów jego kręgu. Na podstawie rezultatów sesji zostanie wydana publikacja. 

Niestety, w obecnej sytuacji nie jesteśmy w stanie zorganizować pełnowartościowej wystawy prac Siemiradzkiego, na którą on z pewnością zasługuje i której oczekują od nas widzowie i badacze sztuki. Mam jednak nadzieję, więcej – marzę, że taka możliwość pojawi się w przyszłości, być może we Włoszech, w Rzymie, gdzie artysta spędził większą część swojego twórczego życia.

 

Przekład: Irina Gavrash

Ostatnie publikacje

SPRAWOZDANIE I BIBLIOGRAFIA / REPORT AND BIBLIOGRAPHY 2000-2015
więcej
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA ZA 2016 ROK
więcej
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA ZA 2017 ROK
więcej
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA ZA 2018 ROK
więcej
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA ZA 2019 ROK
więcej
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA ZA 2020 ROK
więcej
SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA ZA 2021 ROK
więcej
STUDIA I MONOGRAFIE / STUDIES AND MONOGRAPHS
więcej
SZTUKA POLSKA - SZTUKA XIX WIEKU
więcej
KORPUS DZIEŁ MALARSKICH HENRYKA SIEMIRADZKIEGO, T. 1 A
więcej
KORPUS DZIEŁ MALARSKICH HENRYKA SIEMIRADZKIEGO, T. 2 A
więcej
KORPUS DZIEŁ MALARSKICH HENRYKA SIEMIRADZKIEGO, T. 3
więcej
HENRYK SIEMIRADZKI: CATALOGUE RAISONNÉ OF THE PAINTINGS, Vol. 1
więcej
HENRYK SIEMIRADZKI: CATALOGUE RAISONNÉ OF THE PAINTINGS, Vol. 2
więcej
HENRYK SIEMIRADZKI AND THE INTERNATIONAL ARTISTIC MILIEU IN ROME
więcej
HENRYK SIEMIRADZKI – STUDIA I MATERIAŁY, T. 1
więcej
HENRYK SIEMIRADZKI – STUDIA I MATERIAŁY, T. 2
więcej
SZTUKA EUROPY WSCHODNIEJ / ИСКУССТВО ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ / THE ART OF EASTERN EUROPE T. VI
więcej
WORLD ART STUDIES 2021 T. 21
więcej
ART OF THE ORIENT 2021, Vol. 10
więcej
STUDIA Z ARCHITEKTURY NOWOCZESNEJ 2021, Tom 9
więcej
SZTUKA I KRYTYKA 2022, nr 5
więcej
SZTUKA AMERYKI ŁACIŃSKIEJ / ARTE DE AMÉRICA LATINA 2021, Nr 11
więcej
PAMIĘTNIK SZTUK PIĘKNYCH 2021, Nr 16
więcej
DAGEROTYP. STUDIA Z HISTORII I TEORII FOTOGRAFII
więcej
SZTUKA I KRYTYKA 2022, nr 6
więcej
SZTUKA I KRYTYKA 2022, nr 7-8
więcej
SZTUKA I KRYTYKA 2022, nr 9
więcej
SZTUKA I KRYTYKA 2022, nr 10
więcej
SERIES BYZANTINA. STUDIES ON BIZANTINE AND POST-BIZANTINE ART 2021, Vol. XIX
więcej

Ważna informacja

Zamknij
Ta strona używa plików cookies, aby ułatwić korzystanie z Serwisu. Jeżeli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku możesz zmienić ustawienia swojej przeglądarki. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. Więcej na temat plików cookies w Polityce cookies.