Hasło Instytutu
Polska wersja Polska wersja Polska wersja English version

Aktualności

2019-10-01

 

 

 


TARPUKARIO VILNIUS: DAILĖS IR ARCHITEKTŪROS PAVIDALAI

   1919–1939 M.

MIĘDZYWOJENNE WILNO: KSZTAŁTY SZTUKI I ARCHITEKTURY

W LATACH 1919–1939

INTERWAR VILNIUS: SHAPES OF ART AND ARCHITECTURE

1919–1939

 

Tarptautinė konferencija / Międzynarodowa konferencja naukowa / International Conference

Data ir vieta: Spalio 25, 2019, Vytauto Kasiulio dailės muziejus (A. Goštauto g. 1, Vilnius)

Data i miejsce: 25 października 2019, Muzeum Sztuki Vytautas Kasiulis (ul. A. Goštauto 1, Wilno)

Date and venue: October 25, 2019, Vytautas Kasiulis Art Museum (A. Goštauto str. 1, Vilnius)

Presentations are simultaneously translated from / into Lithuanian and Polish, presentations made in English are not translated. Duration of the presentation – 15 min.

 

Programa /Program / Programme

 

8.30  Registracija / Rejestracja / Registration

9.00 Įžanginis žodis / Przedmowa / Introduction

 

I sesija / I sesja / I session

9.10–10.30.  

9.10. Dr. Algė Andriulytė (Vilniaus dailės akademija).  Tarpukario Vilniaus moterų dailė / Kobiety artyści w międzywojennym Wilnie / Women Artists in the Interwar Vilnius

9.30. Dr. hab. Iwona Luba (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego). Modernizmo šaltiniai ir kontekstai tarpukario Vilniaus dailėje / Źródła i konteksty modernizmu w sztuce międzywojennego Wilna / Sources and Contexts of Modernism in the Art of Vilnius in the Interwar Period

9.50. Dr. Małgorzata Geron (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu). Modernumo ir tradicijos dialogas Bronisławo Jamontto 3 dešimtmečio peizažinėje tapyboje / Dialog nowoczesności z tradycją w pejzażach Bronisława Jamontta z lat 20. XX wieku/ Dialogue of Modernity and Tradition in the Landscapes by Bronisław Jamontt from the 1920s

10.10. Prof. dr. hab. Swietłana Czerwonnaja (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu). Henrykas Kuna i Tymonas Niesiołowski: naujos tendencijos 4 dešimtmečio Vilniaus dailėje / Henryk Kuna i Tymon Niesiołowski: nowe trendy w artystycznej kulturze Wilna lat 30 / Henryk Kuna and Tymon Niesiołowski: New Trends in the Artistic Culture of Vilnius in the 1930s.

 

10.30–10.50  Kavos pertrauka / Przerwa na kawę / Coffee break

 

II sesija. 10.50–12.30.

10.50. Prof. zw. dr hab. Jerzy Malinowski (Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata w Warszawie / Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu). Vilniaus 1919–1939 m. dailės tyrinėjimai Lenkijoje / Polskie badania nad wileńskim środowiskiem artystycznym 1919–1939 / Polish research on the Vilnius artistic community 1919-1939

11.10. Doc. dr. Helmutas Šabasevičius (Vilniaus dailės akademija / Lietuvos kultūros tyrimų institutas). Adomo Mickevičiaus „Vėlinės“ Vilniaus teatruose XX a. I pusėje /“Dziady“ (Forefathers‘ Eve) by Adam Mickiewicz in Vilnius Theatres in the first half of the 20 century

11.30. Dr. hab. Katarzyna Kulpińska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu). Gracjanas Achrem-Achremowicz: Vilniaus grafikas, dizaineris, bibliofilas ir leidėjas / Gracjan Achrem-Achremowicz: wileński grafik, projektant, bibliofil, wydawca / Gracjan Achrem-Achremowicz: Vilnius Printmaker, Graphic Designer, Bibliophile and Publisher

11.50. Dr. Aistė Dičkalnytė (Kauno kolegija). Modernėjanti tarpukario Vilniaus baldininkystė: Baldų dizainas ir kūrėjai / Rozwijające się meblarstwo międzywojennego Wilna: wzornictwo i twórcy mebli / Modernizing Furniture Making in Interwar Vilnius: Design and Makers of Furniture

12.10. Diskusijos / Dyskusje / Discussions

12.30–14.00 Pietūs / Obiad / Lunch 

 

III sesija. 14.00–15.40.

14.00. Doc. dr. Rasa Butvilaitė (Vilniaus dailės akademija). Tarpukario Vilniaus visuomeniniai pastatai / Architektura użyteczności publicznej w międzywojennym Wilnie / Public Buildings in the Interwar Vilnius

14.20. Dr. hab. Małgorzata Dolistowska (Politechnika Białostocka / Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina). Modernizmo avangardo idėjos Vilniaus tarpukario architektūroje / Idee awangardy modernistycznej w architekturze dwudziestolecia międzywojennego w Wilnie / Ideas of the Modernist Avant-garde in the Architecture of Vilnius during the Interwar Period

14.40. Prof. dr. Marija Drėmaitė (Vilniaus universitetas). Būsto architektūra tarpukario Vilniuje / Architektura mieszkalna w międzywojennym Wilnie / Residential Architecture in the Interwar Vilnius

15.00. Sebastian Wicher (Galeria im. Sleńdzińskich w Białymstoku). Architekto Stanisławo Bukowskio pasiekimai Vilniuje – indėlis į tolesnius tyrimus / Wileński dorobek architekta Stanisława Bukowskiego – przyczynek do dalszych badań / Achievements of the Architect Stanisław Bukowski in Vilnius – a Contribution to Further Research

15.20. Edita Povilaitytė-Leliugienė (Vilniaus dailės akademija). Paveldo tyrimų problemos tarpukario Vilniuje: tarp individualių praktikų ir institucinio reguliavimo / Problems of Heritage Investigation in the Inter-war Vilnius: Between Individual Practices and Institutional Regulation

 

15.40–16.00 Kavos pertrauka / Przerwa na kawę / Coffee break

 

IV sesija. 16.20–18.00.

16.20. Dr. Anna Kostrzyńska-Miłosz (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk). Meno ir amatų paroda 1924 m. Vilniuje, tradicija ar modernumas? / Wystawa sztuk i rzemiosł w Wilnie 1924, tradycja czy nowoczesność? / Exhibition of Arts and Crafts in Vilnius 1924, Tradition or Modernisation?

16.40. Dr. Dariusz Konstantynów (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk). Paskutinis žvilgsnis į Vilniaus meną prieš Antrąjį pasaulinį karą: Vilniaus dailininkų paroda Varšuvoje (Meno Propogandos institutas, 1937) / The Last Glance on Vilnius Art Before World War II: Exhibition of Vilnius Artists in Warsaw (Institute of Propaganda of Art , 1937)

17.00. Prof. zw. dr hab. Jan Wiktor Sienkiewicz (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu). Vilniaus Stepono Batoto universiteto Dailės fakulteto studentai ir absolventai „lenkiškame Londone“ po 1939 m. / Studenci i absolwenci Wydziału Sztuk Pięknych USB w Wilnie w polskim Londynie po 1939 roku / Students and Graduates of the Fine Arts Faculty at the Stefan Batory University in Vilnius in the “Polish London” After 1939

17.20. Prof. dr. (hp) Giedrė Jankevičiūtė (Lietuvos kultūros tyrimų institutas / Vilniaus dailės akademija). Tamsūs laikai, šviesūs vaizdai: Vilniaus dailė ir dailininkai 1939–1941 m. / Ciemne czasy, jasne obrazy: sztuka i artyści Wilna w latach 1939–1941 / Dark Times, Bright Images: Vilnius’ Art and Artists During 1939–1941 

 

17.40. Diskusijos / Dyskusje / Discussions

 

 


 

The Material Body of the Book:

Between Tradition and Innovation

 

The conference is dedicated to the printed book and book design with a focus on book’s material nature. We invite speakers to present their research on the history of book design, layout peculiarities, image and text relations, typography, binding, cover, and print materials.

Speakers are encouraged to look at the printed book as a space that bridges illustration and design experiments, as well as possibilities given by constantly developing printing techniques. The conference will discuss the material body of the book: what it communicates, and what dialogues it encourages between illustrations and the layout, how it reflects art historical styles as well as patrons’ or clients’ requests?

The following topics are welcome at the conference:

  • The dawn of print: printers; the development of fonts; written and printed word correlation; book-binding workshops and schools; book canons and formats; the impact of functional development on the book form and décor.
  • The book in the Renaissance and Baroque: new visual structure with the emergence and proliferation of the emblem genre; the invention of copper engraving; new possibilities of science and knowledge communication.
  • The book in the 19th century: from machine printing brought about by the Industrial Revolution, and fast publishing, to the return of hand-made book under the influence of the Arts and Crafts movement and its core figure William Morris.
  • The book in the 20th century: different theories behind typography; compositional principles; communicative and artistic unity in the book; idiosyncrasies of publishing under various political regimes and war conditions.
  • The book in the 21st century: new design solutions, forms, and strategies of visual communication; cutting-edge technology; copyright fonts; layout; concepts of typography.
  • Please submit your paper abstract along with short bio to jolita.liskeviciene@vda.lt or ieva.pleikiene@vda.lt by 1 October 2019.

 

·         Conference date: 7–9 May 2020.

  • Organisers: The Institute of Art Research at Vilnius Academy of Arts
    Dr. Jolita Liškevičienė, tel.: +370 (650) 32048
    Dr. Ieva Pleikienė, tel.: +370 (699) 43952 
  • Partner: Vilnius University Library 

 

 


 

 

Spotkania ze sztuką świata w Krakowie 

Mistrzowie ukiyo-e: Utamaro, Sharaku, Hokusai, Hiroshige, Kuniyoshi. Z kolekcji Ei Nakau 

 

Miło nam powiadomić, że wznawiamy po wakacyjnej przerwie nasze Spotkania ze sztuką świata. Jesienią zapraszamy 14 października i 25 listopada 2019.

Już 14 października 2019, o godzinie 17:00 spotkajmy się w Muzeum Manggha na wystawie „Mistrzowie ukiyo-e: Utamaro, Sharaku, Hokusai, Hiroshige, Kuniyoshi. Z kolekcji Ei Nakau". Oprowadzi nas po niej pani dr Anna Król, koordynatorka wystawy.


Wystawa Mistrzowie ukiyo-e: Utamaro, Sharaku, Hokusai, Hiroshige, Kuniyoshi. Z kolekcji Ei Nakau”, przygotowana w 2019 roku w związku z jubileuszem 100-lecia nawiązania oficjalnych relacji dyplomatycznych pomiędzy Polską i Japonią oraz dwudziestopięciolecia istnienia Muzeum Manggha to pierwsza w Polsce prezentacja najwyższej klasy arcydzieł sztuki drzeworytniczej z kolekcji japońskiej. Osiemdziesiąt rycin według autorskiego wyboru kolekcjonera wprowadza nas w samo centrum świata ukiyo-e, w jego istotę, emocje i rzecz jasna przede wszystkim w wizualne konkretyzacje. Są wśród nich zarówno słynne wizerunki pięknych kobiet  (bijin-ga) Utamara, ekspresyjno-groteskowe portrety aktorów teatralnych (yakusha-e) Sharaku, jak i liryczno-rodzajowe serie krajobrazowe Hokusaia i Hiroshigego oraz fantastyczno-baśniowe, jakby przeniesione z XXI wieku postaci zbrojnych mężów (musha-e) Kuniyoshiego. Większość z nich nigdy dotąd nie była pokazywana w Polsce, a są między nimi unikatowe pierwodruki i rzadkie egzemplarze.

Wystawa została zorganizowana we współpracy z The Kobe Shimbun.

Dofinansowano ją ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Zapraszamy serdecznie!

Aleksandra Görlich

Sekretarz Krakowskiego Oddziału PISnSŚ

 

 


Scenariusz wystawy: dr Agnieszka Pudlis  (PISnSŚ) 



 


 


Relacje z konferencji i wydarzeń:

Faire oeuvre. La formation et la professionnalisation

des artistes femmes au XIXe et XXe siècles

 

Międzynarodowa konferencja naukowa, Paryż, 2019

19 września – Musée national d’Art moderne, Centre Pompidou

20 września – Musée d’Orsay

 

Konferencja została zorganizowana przez AWARE (Archives of Women Artists, Research and Exhibitions) wraz z Musée d’Orsay i Musée national d’Art moderne, Centre Pompidou. Jej temat dotyczył zagadnień związanych z kształceniem kobiet w XIX i XX, które chciały zawodowo zająć się tworzeniem sztuki. Wiele wygłoszonych referatów podczas konferencji zostało poświęconych dostępowi kobiet do szkół artystycznych, ich organizacji i strukturze – szkoły prywatne, publiczne, kursy zawodowe. W 1803 roku we Francji została utworzona szkoła rysunku specjalnie dla młodych dziewcząt. Należy odnotować fakt, że była to placówka prywatna, która po kilku latach uzyskała finansowanie swojej działalności ze środków publicznych. Po długiej i burzliwej batalii do Szkoły Sztuk Pięknych kobiety zaczęto przyjmować dopiero od 1897 roku (referat Catherine Gonnard INA, Bry-sur-Marne). Poruszony został także temat dyskryminacji kobiet w procesie rekrutacji do szkół artystycznych, po otwarciu przez nie oficjalnie drzwi dla wszystkich – innych zasad obowiązujących dla mężczyzn i kobiet, w tym wyższego czesnego dla kobiet w niektórych szkołach, specyfiki wyboru dziedzin – sztuk pięknych czy użytkowych i tematu (kwestia szkiców nagiego ciała).

Kilka referatów odnosiło się do kwestii w dużej mierze determinującej działania kobiet do końca XIX wieku, które konsekwentnie chciały poprowadzić swoją drogę artystyczną – akceptacji i wsparcia najbliższych, rodziców, małżonków, na każdym etapie, od kształcenia po dojrzałe realizacje. Z perspektywy socjologicznej (referat Marii Antonietty Trasforini, Uniwersytet Ferrara) została przedstawiona historia początków paryskiej Akademii Vitti (1889-1914), w dużej mierze założonej i kierowanej przez siostry Caria (Maria, Anna i Giacinta) pochodzące z biednego włoskiego regionu Ciociaria, eksmodelki pozujące dla van Gogha, Rodina czy Matisse’a. Rewolucyjny program szkoły, który zakładał naukę w klasach mieszanych wraz z zajęciami rysunku nagiego modela, wprowadzał równouprawnienie także w zakresie rekrutacji. 


Kilka wystąpień dotyczyło szczególnie trudnej drogi rzeźbiarek do samorealizacji (referat Evy Belgherbi, École du Louvre, Uniwersytet w Poitiers; Lindy Hiners, Muzeum Narodowe w Sztokholmie). Przywołana została postać Hélène Bertaux i jej rola w torowaniu dostępu do wykształcenia artystycznego, stowarzyszeń i miejsc ekspozycji dla kobiet. Szczegółowo  zostały przeanalizowane historie kształcenia Elizy Pratt Greatorex (Katherine Manthorne, City University of New York), Hilmy af Klint (Hedvig Martin-Ahlén, Södertörn University, Huddinge), Louise Bourgeois (Émilie Bouvard, Fondation Giacometti, Paris) i Olgi Boznańskiej, tej ostatniej także w kontekście innych polskich artystek (Ewa Bobrowska, Terra Foundation for American Art, Paris).  W niezwykle wnikliwy sposób została omówiona specyfika działalności Szkoły Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu, od początku jej założenia aż po czasy dzisiejsze. Tu aktualnym problemem jest realizacja założeń parytetu ze względu na dominującą rolę kobiet w szkole (referat Lucile Encrevé i Alexandry Piat, École nationale supérieure des Arts décoratifs, Paris).

Nagrania wygłoszonych referatów zostaną udostępnione na stronach internetowych organizatorów. Planowane jest wydanie także wszystkich referatów drukiem pod koniec 2020 roku. Językami konferencji był język francuski i angielski.

W czasie trwania konferencji w Musée d’Orsay odbywała się wystawa poświęcona twórczości Berthe Morisot, pierwsza zorganizowana przez to muzeum, a także pierwsza od 1941 roku w muzeum publicznym poświęcona tylko tej ciekawej artystce.

 Ewa Ziembińska

 


 

 

10. Konferencja European Association for Southeast Asian Studies (EuroSEAS)

 

Uniwersytet Humboldta w Berlinie

10-13 września 2019 roku

 

W dniach 10-13 września 2019 roku, na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie, odbyła się 10. Konferencja EuroSEAS. Europejskie Stowarzyszenie Studiów na Azją Południowo-Wschodnią (European Association for Southeast Asian Studies), organizator konferencji, powstało w 1992 roku. Od początku głównym celem Stowarzyszenia była promocja współpracy między europejskimi badaczami i ośrodkami naukowymi zajmującymi się Azją Południowo-Wschodnią. Stąd decyzja, by organizowana raz na dwa lata konferencja odbywała się za każdym razem w innym europejskim ośrodku naukowym – poprzednią edycję organizował Uniwersytet w Oxfordzie, następna, w 2021 roku, zostanie zorganizowana przez Uniwersytet Palackiego w Ołomuńcu. Każda kolejna edycja gromadzi coraz więcej naukowców spoza Europy – przede wszystkim z Azji Południowo-Wschodniej, ale też z innych rejonów Azji, z Australii i Ameryki Północnej, umożliwiając nawiązanie współpracy już nie tylko na poziomie europejskim. Co równie ważne, Stowarzyszenie kładzie szczególnie duży nacisk na kształcenie kolejnych pokoleń badaczy – co roku, w trakcie konferencji lub dzięki współpracy z innymi ośrodkami uniwersyteckimi, są organizowane kursy mistrzowskie dla doktorantów, w trakcie których młodzi naukowcy mają okazję zaprezentować swoje badania, wziąć udział w dyskusjach z udziałem zaproszonych gości oraz uzyskać wskazówki i rady dotyczące pisanych przez nich rozpraw doktorskich. 

W trakcie tegorocznej konferencji, której przewodniczył specjalizujący się w badaniach nad historią i społeczeństwami Azji Południowo-Wschodniej prof. Vincent Houben, warsztaty dla doktorantów odbyły się pierwszego dnia. W ciągu trzech kolejnych dni, w czasie 12 sesji, zostało zaplanowanych ponad 120 paneli (spośród których wiele podzielonych było na dwie sesje), 7 dyskusji i 4 laboratoria. Dodatkowo konferencji towarzyszyły także pokazy nagradzanych filmów fabularnych i dokumentalnych z Azji Południowo-Wschodniej. Wśród tak bogatego programu znalazło się wyjątkowo dużo paneli i dyskusji poświęconych sztuce poszczególnych krajów i całego regionu. Na szczególną uwagę zasłużył interdyscyplinarny panel zatytułowany: „In the Making: Experimentation and Experiment in Southeast Asian Art”, któremu przewodniczyła dr Amanda Katherine Rath z Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie. Zaprezentowane referaty dotyczyły eksperymentów podejmowanych w sztukach pięknych, performances, literaturze i filmie od lat pięćdziesiątych XX wieku do czasów współczesnych. Dyskusja koncentrowała się przede wszystkim wokół zagadnień związanych z awangardą, czy może raczej z trzecią awangardą, jak określa w swoich badaniach prace artystów z Azji Południowo-Wschodniej łączące tradycję z współczesnością dr Leonor Veiga; z wolnością ekspresji w krajach, w których nadal silna jest cenzura, czy z samymi pojęciami eksperymentu i sztuki eksperymentalnej, które w Azji Południowo-Wschodniej nie zawsze są i powinny być interpretowane w ten sam sposób, co na Zachodzie.

 

 Równie interesujący był panel zatytułowany „Interculturalism and Souteast Asian Performing Arts” , któremu przewodniczyła dr Margaret Coldiron z Uniwersytetu w Essex. Już sam tytuł panelu wzbudził dyskusję zarówno wśród panelistek, jak i słuchaczy – czym jest bowiem interkulturalizm? I czy aby na pewno w pełni oddaje złożoność prowadzonych przez badaczki studiów? Czy da się określić jednym terminem adaptację Przemian Owidiusza wystawioną przez Królewski Balet Kambodży, Tango Argentino tańczone na Bali oraz festiwal poświęcony twórczości Kafki w Tajlandii? Jak określić twórczość współczesnych indonezyjskich artystów, rodzącą się z inspiracji kulturą lokalną, islamem i wszystkim tym, co aktualnie modne w internecie? W jaki sposób prowadzić badania nad spotkaniami kultur Wschodu i Zachodu, będąc przedstawicielem jednej z nich? Z jakich narzędzi korzystać?

 

 Podobne pytania pojawiały się również podczas innych paneli oraz w czasie zamykających drugi dzień konferencji wykładów zaproszonych gości. Szczególnie mocno wybrzmiały słowa profesor Caroline Hau z Uniwersytetu w Kioto, która wygłosiła wykład zatytułowany: „Transregional Southeast Asia – Perspectives from an Outlier”. Przedmiotem jej badań są Filipiny – kraj, który bardzo często jest pomijany w studiach nad Azją Południowo-Wschodnią. Chociaż geograficznie przynależy do tego regionu, to z powodu swojej przeszłości kolonialnej, kiedy to znajdował się pod zwierzchnictwem hiszpańskim, bardzo często jest łączony z innymi krajami Ameryki Południowej. Profesor Hau w swoim wystąpieniu zaproponowała więc dyskusję nad poszerzeniem i przedefiniowaniem koncepcji regionu Azji Południowo-Wschodniej tak, by przestała ona powielać schematy wykształcone w czasach kolonialnych.

Berlińska konferencja stała się okazją do zaprezentowania niezwykle różnorodnych badań prowadzonych przez ponad 500 naukowców z większych i mniejszych ośrodków naukowych Azji, Europy, Australii i Ameryki Północnej.

Marianna Lis

 


 

Sergey R. Kravtsov

Centrum Sztuki Żydowskiej, Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie; PISnSŚ

 

Na ratunek Wielkiej Synagodze w Brodach

 

Il. 1.  „Stara” Synagoga w Brodach, fot. Sergey Kravtsov, Center for Jewish Art, 2006

Il. 2.  „Stara” Synagoga w Brodach, fot. Hryhorij Arszynow, 2019

Miasto Brody zostało założone w 1584 roku jako własność wojewody bełskiego Stanisława Żółkiewskiego i pierwotnie nazywało się Lubicze, od nazwy herbu właściciela. Dzięki pomyślnemu usytuowaniu geograficznemu stale rozwijało się jako ośrodek handlowy. Obszar miejski w obrębie fortyfikacji, które wznieśli Andrea dell’Aqua i Guillaume Levasseur de Beauplan, dwukrotnie przewyższał obszar warownego miasta Lwowa.

        Gmina żydowska w Brodach, najpierw podporządkowana kahałowi lwowskiemu, pochodzi z czasów lokacji miasta. Od XVII do XIX wieku należała do największych w regionie. Jej dobrobyt sięgał szczytu od 1779 roku, kiedy Brody zostały zwolnione z podatków celnych na rzecz imperium Habsburgów, do 1848, gdy miasto ominęła nowa droga kolejowa do Odessy. Wtedy opuścili go najzamożniejsi kupcy żydowscy, przenosząc się przeważnie do Lwowa i Odessy. Z nich bankier Maurycy Nierenstein został jednym z pierwszych żydowskich zbieraczy sztuki we Lwowie. Inni założyli Postępową Synagogę Brodską w Odessie (1863).

        Wielu uczonych rabinów, przedstawicieli wybitnych rodzin Babadów, Halperinów, Horowitzów, Katzenelenbogenów i Rokeachów służyło żydowskiej społeczności Brodów. Brody były znane z kłojza (prywatnej jesziwy) i zdecydowanego oporu gminy wobec ruchów frankistowskich i chasydzkich w XVIII wieku. W XIX stuleciu gmina zasłynęła z przedstawicieli Haskali (żydowskiego Oświecenia).

        Wśród Żydów brodzkich znaleźli się utalentowani rzemieślnicy i artyści. Wśród nich byli malarz Eliezer-Zusman, syn śpiewaka Szlomo Katza, który ozdobił kilka XVIII-wiecznych synagog w Bawarii i Wirtembergii oraz  złotnik Hersz Horinger. Wiele przedmiotów rytualnych, wyrabianych w Brodach i używanych w mieście i poza nim, a także rzeźbione nagrobki z cmentarzy żydowskich – Nowego (częściowo zachowanego) i Starego (zniszczonego, znanego tylko ze zdjęć) - świadczą o wysokim poziomie tamtejszego rzemiosła, a także sztuki.

        Żydzi brodzcy korzystali z dwóch dużych synagog murowanych. Obydwie prezentowały mało zbadany podtyp synagogi dziewięciopolowej, który rozwinął się dopiero w XVIII wieku. Te dziewięciopolowe synagogi cechowały się podwyższoną centralną kopułą, schowaną w więźbie dachowej i niewidoczną z zewnątrz. Prawdopodobnie najwcześniejszą przedstawicielką tego typu była tzw. „Nowa” Synagoga w Brodach. Miejscowa legenda, zapisana przez historyka Dawida Wurma, głosi, że nazwa „Nowa” została wymyślona, ​​aby wskazać na odbudowę tej synagogi około 1804 roku, choć w rzeczywistości była to najstarsza żydowska budowla w Brodach. Według tradycji, założył tę synagogę rabin Elazar ben Szmuel Rokeach (ok. 1665, Kraków – 1742, Safed), który w latach 1714–1735 pełnił swe obowiązki w Brodach. Analiza dekoracji sztukatorskich przeprowadzona przez dr. Michała Kurzeja z Uniwersytetu Jagiellońskiego sugeruje, że „Nowa” synagoga została ozdobiona w drugiej ćwierci XVIII wieku. Wnętrze tej synagogi z wielką dokładnością przedstawił Izydor Kaufmann (il. 3), a także ukazywały liczne fotografie (il. 4). Naziści zburzyli tę synagogę podczas II wojny światowej.

Il. 3. Izydor Kaufmann, „Nowa” Synagoga w Brodach, 1904

Il. 4.  „Nowa” Synagoga w Brodach, fot. Szymon Zajczyk, przed 1939, IS PAN

 

         Budowę sąsiedniej, „Starej” Synagogi w Brodach, także założonej na rzucie dziewięciopolowym, a posiadającej podwyższoną kopułę środkową, rozpoczęto 9 listopada 1741 roku, jak świadczy tablica na jej ścianie północnej. Według badań dr. Kurzeja, dotyczących jej sztukaterii,  dzieło to miało zostać ukończone w latach 50. XVII wieku, ponieważ jest nieco „modniejsze” niż w przypadku „Nowej” Synagogi. Wnętrze „Starej” Synagogi zostało przekazane – ze sporą fantazją – przez Wilhelma Leopolskiego w latach 1862–1871 (il. 5-6), a później na zdjęciach fotograficznych (il. 7-8).

          Dziewięciopolowy układ z podwyższoną centralną kopułą powtórzono w synagodze w Szarogrodzie, która ma wiele cech XVIII-wiecznych, w tym wystrój rokokowy wnętrza. Innym przykładem takiego układu była synagoga w Zbarażu, z której sztukaterie dr Kurzeja datuje na około 1740 rok.

Il. 5. Wilhelm Leopolski, Wnętrze [„Starej”] bożnicy w Brodach,  przed 1871, Lwowska Narodowa Galeria Sztuki

Il. 6. Wilhelm Leopolski, Wnętrze [„Starej”] bożnicy w Brodach,Kłosy” 1874, nr 19, s. 260

Il. 7. „Stara” Synagoga w Brodach, wnętrze, fot. 1921, Muzeum Narodowe we Lwowie

Il. 8. „Stara” Synagoga w Brodach, fot. 1921, Muzeum Narodowe we Lwowie

 

        Kolejna synagoga tego podtypu, znajdująca się w stanie zaawansowanej ruiny, znajduje się w Raszkowie na Podolu. Prawdopodobnie pochodzi z 1749 roku, z czasów działalności rabina Jakuba Józefa z Połonnego, który rok wcześniej został wydalony ze swojego stanowiska w Szarogrodzie. Niektóre cechy Wielkiej Synagogi w Raszkowie, przede wszystkim wsporniki sklepień, owalne okna i centralna kopuła, są podobne do tych w Szarogrodzie. Przypuszczalnie więcej synagog tego typu powstało w XVIII wieku. Wielką Synagogę w Nowogrodzie Wołyńskim (Zwiahelu), zbudowaną zapewne w 1740 roku, wspomniano w następujących słowach: „Wysokie kolumny podtrzymywały niebiesko malowaną kopułę, na której lśniły migoczące gwiazdy; przedstawienia znaków zodiaku i plemion Izraela otaczały kopułę synagogi”. Omawiany typ nie został zaniechany w XIX wieku. Zastosowano go w Wielkiej Synagodze w Krzemieńcu (1805–1839) i Beresteczku (1827–1879) na Wołyniu.

Il. 9. Żydowskie przedmioty rytualne na Powszechnej Wystawie Krajowej, Lwów 1894. Tarcza na Torę (na górze z lewej strony) i korona na Torę (na dole z prawej strony) są ze „Starej” Synagogi w Brodach, Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie

 

Porównanie dat budowy pokazuje, że kopuły wewnętrzne, ukryte w więźbie dachowej, pojawiły się w drewnianych synagogach wcześniej niż w synagogach kamiennych. Prawdopodobnie najwcześniejszym okazem była drewniana synagoga w Gwoźdźcu. Jej wielokondygnacyjne sklepienie klasztorne zostało zbudowane w 1720 roku w celu zastąpienia poprzedniego sklepienia kolebkowego, a malarz Izaak, syn Jehudy Ha-Kohena z Jaryczowa, ozdobił je malowidłami w 1729 roku.

Wracając do „Starej” Synagogi w Brodach, warto wspomnieć, że była ona bogata w przedmioty rytualne, a wiele z nich wyprodukowali miejscowi rzemieślnicy, w tym złotnicy. Zostały one wystawione na Powszechnej Wystawie Krajowej (1894) (il. 9) oraz na Wystawie Żydowskiego Rzemiosła Artystycznego we Lwowskim Muzeum Przemysłowym (1933) i udokumentowane przez Kuratorium Opieki nad Zabytkami Sztuki Żydowskiej przy Żydowskiej Gminie Wyznaniowej we Lwowie w 1926 roku. Emil Holzsäger, sekretarz gminy żydowskiej w Brodach, sfotografował także srebrne i haftowane przedmioty z synagogi i sprezentował swoje zdjęcia Maksymilianowi Goldsteinowi, wybitnemu kolekcjonerowi lwowskiemu. Inny, wcześniejszy zestaw dokumentacji  jest przechowywany w Austriackiej Bibliotece Narodowej. Wszystkie te przedmioty rytualne zostały zrabowane w 1941 roku, gdy synagoga została sprofanowana i uszkodzona przez nazistów.

Pod rządami sowieckimi restaurację „Starej” Synagogi w Brodach zaplanowano w 1960 roku. Wkrótce potem ją odbudowano, choć bez jej najbardziej wysuniętego na zachód przedsionka (il. 10). Niestety, z powodu błędu konstrukcyjnego budynek zawalił się i znajduje w stanie zaawansowanej ruiny (il. 1-2). Centrum Sztuki Żydowskiej na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie wykonało dokumentację synagogi w 1993 roku. Niedawno miejscowy działacz Wołodymyr Kowalczuk podjął wysiłek odbudowy synagogi i zainwestował wiele trudu  w usunięcie gruzów z budowli.

Il. 10. „Stara” Synagoga w Brodach, fot. lata 60. XX wieku, Państwowa Naukowa Biblioteka Architektury i Budownictwa w Kijowie

         Na katastrofalny stan gmachu zwrócono publiczną uwagę podczas festiwalu LvivMozartArt, który odbył się w tym miejscu 4 sierpnia 2019 roku. Koncert zorganizowano w 125. rocznicę urodzin i 80. rocznicę śmierci wybitnego austriackiego pisarza Josepha Rotha, który urodził się w Brodach i opisał miasto w rodzinnej sadze Radetzkymarsch (1932) i powieści Das falsche Gewicht (1937).

(Patrz także: Maria i Kazimierz Piechotkowie, Bramy Nieba. Bożnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, red. Agata Kunicka-Goldfinger, Tomasz Kunicki-Goldfinger, Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata i Muzeum Historii Żydów Polskich, Warszawa 2017, s. 479-481.)

 

 


Publikacja tomu z konferencji w Centrum Historii Miast Środkowo-Wschodniej Europy z udziałem Instytutu w listopadzie 2012 roku.

Grünberg Verlag, Weimar - Rostock 2019 (s. 280); ISBN 978-3-933713-55-1

Contents: SERGEY R. KRAVTSOV and ILIA RODOW, Introduction; Chapter I: Native versus Alien: MAGDALENA KUNIŃSKA,  On the Borderline: Marian Sokołowski’s Attitude towards Byzantine and Ruthenian Art; Chapter 2: Human Dimensions of Nation’s Art: MAŁGORZATA STOLARSKA-FRONIA, Ephraim Moses Lilien and his Lviv Connections; JERZY MALINOWSKI, The Art of Wilhelm Wachtel: Style and Iconography; MONIKA CZEKANOWSKA-GUTMAN: Image, Sources and Interpretation: Wilhelm Wachtel’s Illustrations to Jerzy Żuławski’s Translation of the Son of Songs; KATARZYNA KULPIŃSKA, Graphics by Leopold Lewicki in Cracow and Lviv Milieus; SERGEY R. KRAVTSOV, Józef Awin on Jewish Visual Culture; ŻANNA KOMAR, Sanatorioum on Vorochta: Józef Awin’s Magic Mountain: SYLWIA YOMA TARQUINE: Józef Awin’s Legacy; Chapter 3: Shaping Identities, Sharing Art: WERONIKA DROHOBYCKA-GRZESIAK: Architects Zygmunt Sperber and Ryszard Hermelin: Lviv and Truskavets Projects; MAŁGORZATA GERON: Formistic Lviv; YURII BIRYULOV: Jewish Sculptors in Lviv, 1919-1841; OLENA YAKUMOVA: Figurative Sculpture in the Lviv City Architecture of the Early Twentieth Century Century; Chapter 4: Staging Art, History and Community: IRYNA HORBAN, Museums of Ukrainian and Jewish Communities of Lviv: History and Destiny of the Collections; VITA SUSAK: National Art Gallery of Lviv: Art Museum as a Theater of History; Chapter 5: Art for Life:  HALYNA HLEMBOTSKA, Art in the Face of Death: Jewish Artists and Architects in Janowska Concentration Camp; Charter 6: NADIA WATSON, Maintaining, Ukrainian Identity in Australia: Folk Crafts by Osyp Petrivskyj; EUGENY KOTLAR, East European Synagogue Wall Paintings in the Immigrants Synagogues of New York; Chapter 7: Constructing the Heritage: RONALD GRUN: Klezmer Music in Transition from Eastern European to Western Millieus.

 

Materiały konferencji “The Ukrainian and Jewish Artistic and Architectural Milieus of Lwów / Lemberg / Lviv: From Ausgleich to the Holocaust” w Centrum Historii Miejskiej Środkowo-Wschodniej Europy we Lwowie (listopad 2012). 

Ostatnie publikacje

SPRAWOZDANIE I BIBLIOGRAFIA / REPORT AND BIBLIOGRAPHY 2000-2015
więcej
SZTUKA I KRYTYKA / ART AND CRITICISM KOMUNIKAT ZARZĄDU POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA, nr 7-8 (82-83)
więcej
KULTURA ARTYSTYCZNA T. 2
więcej
STUDIA Z ARCHITEKTURY NOWOCZESNEJ / STUDIES ON MODERN ARCHITECTURE, T. 6
więcej
ARTE DE AMERICA LATINA – SZTUKA AMERYKI ŁACIŃSKIEJ, NR 8
więcej
WORLD ART STUDIES 2018 T. 18
więcej
DAGEROTYP 2018 NR 1 (25)
więcej
POZA SERIAMI
więcej
ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW SZTUKI / SOURCES FOR ART HISTORY, T. IV
więcej
ŹRÓDŁA DO DZIEJÓW SZTUKI / SOURCES FOR ART HISTORY, T. V
więcej
ART OF THE ORIENT, T. 7
więcej
PAMIĘTNIK SZTUK PIĘKNYCH / FINE ART DIARY, T. 8
więcej
SERIES BYZANTINA. STUDIESON BYZANTINE AND POST-BYZANTINE ART, VOL. XVI
więcej
STUDIA O SZTUCE NOWOCZESNEJ / STUDIES ON MODERN ART, T. 6
więcej
SZTUKA EUROPY WSCHODNIEJ / ИСКУССТВО ВОСТОЧНОЙ ЕВРОПЫ / THE ART OF EASTERN EUROPE T. VI
więcej
POZA SERIAMI / OUT OF SERIES
więcej
SZTUKA I KRYTYKA / ART AND CRITICISM KOMUNIKAT ZARZĄDU POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA, nr 9 (84)
więcej
SZTUKA I KRYTYKA / ART AND CRITICISM KOMUNIKAT ZARZĄDU POLSKIEGO INSTYTUTU STUDIÓW NAD SZTUKĄ ŚWIATA 2019, nr 10 (85)
więcej

Ważna informacja

Zamknij
Ta strona używa plików cookies, aby ułatwić korzystanie z Serwisu. Jeżeli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku możesz zmienić ustawienia swojej przeglądarki. Brak zmiany ustawień przeglądarki oznacza zgodę na ich użycie. Więcej na temat plików cookies w Polityce cookies.